حقوق ، علم ، توسعه و صلح جهانی

« علم، پل صلح و توسعه جهانی: مسئولیت دولت ها، سازمان ها و انسان ها در ساخت آینده ای پایدار »

( به مناسبت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه ،  ۱۰ نوامبر / ۱۹ آبان )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه :

جهان امروز بیش از هر زمان دیگر، نیازمند هم افزایی میان علم، اخلاق و صلح است. در شرایطی که چالش هایی همچون تغییرات اقلیمی، جنگ ها، فقر، تبعیض و نابرابری، زندگی میلیون ها انسان را تهدید می کند، علم به عنوان نیرویی نرم و جهانی، می تواند نقش اصلی را در مهار بحران ها، تقویت گفت وگو و ساخت جامعه ای عادلانه ایفا کند.

روز جهانی  « علم در خدمت صلح و توسعه »  که به ابتکار سازمان یونسکو در سال ۲۰۰۱ میلادی در دهم نوامبر  ( مصادف با ۱۹ آبان ماه ) بنیان گذاری شد، فرصتی است برای بازاندیشی در رسالت واقعی علم: خدمت به انسان، صلح و پیشرفت جمعی.

از منظر حقوق بین الملل و سیاست جهانی، علم دیگر صرفا ابزار تولید فناوری نیست؛ بلکه بخشی از حق توسعه، حق دسترسی به دانش، و حق برخورداری از زندگی با کرامت انسانی است. در حقیقت، علم در ذات خود مسئولیتی بشری دارد که فراتر از مرزهای ملی است و همه دولت ها، سازمان ها، دانشگاه ها و شهروندان را در برابر نسل های آینده متعهد می سازد.

بخش اول: علم و صلح — پیوندی انسانی و جهانی

علم، زبان مشترک ملت هاست؛ زبانی که بر پایه ی حقیقت، تجربه و همکاری شکل گرفته است. در جهانی که اختلافات سیاسی و ایدئولوژیک گاه منجر به جنگ می شوند، علم به عنوان دیپلماسی نرم ( Science Diplomacy ) می تواند پل ارتباطی میان ملت ها و دانشمندان باشد.

به عنوان نمونه، پروژه های علمی مشترک میان کشورهایی که در گذشته روابط خصمانه داشتند — مانند همکاری دانشمندان ایرانی و اروپایی در زمینه انرژی های پاک، یا همکاری پژوهشگران فلسطینی و اسرائیلی در حوزه آب و کشاورزی — نشان می دهد که علم توانایی عبور از مرزهای سیاست را دارد.

یونسکو، سازمان جهانی آموزش، علم و فرهنگ، بارها اعلام کرده است که « هیچ صلح پایداری بدون علم، و هیچ علمی بدون صلح پایدار » ممکن نیست. زیرا علم تنها با همکاری، اعتماد و تبادل آزاد دانش رشد می کند.

از منظر حقوق بین الملل، این امر ریشه در حق مردم بر پیشرفت علمی و بهره مندی از منافع علم دارد که در ماده ۱۵ «میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» (ICESCR) ذکر شده است. در نتیجه، همکاری علمی نه تنها امری اخلاقی، بلکه تعهدی حقوقی و بین المللی برای دولت ها محسوب می شود.

بخش دوم: علم و توسعه پایدار

توسعه پایدار (Sustainable Development) بدون علم معنا ندارد. علم موتور محرک تحول در حوزه های انرژی، محیط زیست، سلامت، کشاورزی، آموزش و اقتصاد است.

اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (SDGs) به ویژه اهداف ۴ (آموزش با کیفیت)، ۹ (صنعت، نوآوری و زیرساخت)، ۱۳ (اقدام اقلیمی) و ۱۷ (مشارکت جهانی برای توسعه) همگی به توان علمی ملت ها وابسته اند.

دولت ها وظیفه دارند شرایط لازم برای رشد علمی را فراهم آورند:

• اختصاص بودجه پایدار برای پژوهش و فناوری،

• ایجاد نهادهای حمایت از نوآوری،

• تضمین آزادی علمی و استقلال دانشگاه ها،

• حمایت از دانشمندان جوان و زنان پژوهشگر،

• و تسهیل انتقال دانش و فناوری بین المللی.

در همین راستا، یونسکو در « اعلامیه بوداپست (۱۹۹۹) » تاکید کرد که علم باید در خدمت توسعه انسانی باشد، نه در انحصار دولت ها یا شرکت های بزرگ. علم یک «کالای عمومی جهانی » ( Global Public Good ) است که نباید محدود به مرز، زبان یا قدرت اقتصادی خاصی باشد.

بخش سوم: نقش سازمان های بین المللی

سازمان های بین المللی، به ویژه یونسکو، سازمان ملل متحد، سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) و برنامه محیط زیست سازمان ملل (UNEP)، نقش تعیین کننده ای در هدایت علم به سمت صلح دارند.

یونسکو با ایجاد شبکه های همکاری علمی میان کشورها، مانند «برنامه جهانی علوم پایه»، «شبکه کرسی های علمی یونسکو» و «آکادمی های منطقه ای»، به گسترش دانش در حوزه های محیط زیست، آب، انرژی و اقلیم کمک کرده است.

سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) نیز تلاش می کند تا توازن میان حمایت از نوآوران و دسترسی عمومی به فناوری های حیاتی را برقرار کند، زیرا علم زمانی در خدمت صلح است که دسترسی عادلانه به نتایج آن تضمین شود.

از منظر حقوقی، این تعهد در مفهوم «مسئولیت مشترک اما متفاوت دولت ها» (Common but Differentiated Responsibilities) نیز تجلی یافته است؛ به این معنا که کشورهای توسعه یافته باید در انتقال فناوری، آموزش و حمایت علمی از کشورهای کمتر توسعه یافته پیشگام باشند.

بخش چهارم: علم، جامعه مدنی و صلح اجتماعی

علم زمانی معنا می یابد که در بطن جامعه حضور داشته باشد. جامعه ای که به علم اعتماد دارد، از خشونت، تعصب و فقر فرهنگی فاصله می گیرد.

علم با گسترش سواد علمی (Scientific Literacy) به مردم می آموزد که جهان را بر اساس داده، منطق و تجربه ببینند، نه بر اساس شایعه یا تعصب. این امر به کاهش تنش های اجتماعی، رشد مشارکت مدنی و تقویت گفت وگو منجر می شود.

در سطح ملی، حمایت از نهادهای علمی مستقل، رسانه های آموزشی و سازمان های مردم نهاد علمی می تواند نقش بزرگی در گسترش فرهنگ علم محور ایفا کند. علم در جامعه مدنی، پایه ی «دموکراسی دانایی محور» است.

بخش پنجم: مصادیق بین المللی علم در خدمت صلح

۱. برنامه همکاری های علمی CERN (سازمان اروپایی تحقیقات هسته ای) پس از جنگ جهانی دوم ایجاد شد تا کشورهای اروپایی سابق دشمن، در سایه علم، به همکاری مشترک بپردازند. نتیجه آن، شکل گیری یکی از بزرگ ترین مراکز علمی جهان شد.

2. پروژه های علمی مشترک بین ایران و سازمان های بین المللی در حوزه های زیست محیطی و پزشکی، از جمله همکاری های منطقه ای در مدیریت منابع آب و انرژی، نمونه ای از تاثیر دیپلماسی علمی در کاهش تنش های سیاسی است.

3. همکاری جهانی در تولید واکسن کرونا (COVAX) مصداق بارز اتحاد علمی برای نجات بشریت است؛ جایی که علم به ابزار نجات جهانی تبدیل شد و نشان داد هیچ مرزی نمی تواند مانع همکاری علمی برای زندگی بهتر انسان ها باشد.

4. پروژه های مشترک در حوزه اقلیم و انرژی های پاک مانند برنامه IPCC (هیئت بین الدولی تغییرات اقلیمی) که با تکیه بر داده های علمی، دولت ها را به اتخاذ سیاست های زیست محیطی مسئولانه تشویق می کند.

بخش ششم : اسناد و معاهدات بین المللی در زمینه علم، صلح و توسعه

جامعه بین المللی طی دهه های گذشته با درک اهمیت بنیادین علم در تحقق صلح و توسعه پایدار، مجموعه ای از اسناد و معاهدات الزام آور و ارشادی را تصویب کرده است که چارچوب حقوقی همکاری علمی جهانی را تشکیل می دهند.

از مهم ترین این اسناد می توان به «میثاق بین المللی حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی» (۱۹۶۶) اشاره کرد که در ماده ۱۵ خود، حق هر فرد برای بهره مندی از پیشرفت علمی و منافع حاصل از آن را به رسمیت می شناسد. این ماده پایه ی حقوقی تعهد دولت ها به دسترسی عادلانه به دانش و فناوری در سطح ملی و بین المللی است.

همچنین، «اعلامیه استفاده از پیشرفت های علمی و فناوری در خدمت صلح و منافع بشریت» مصوب مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۷۵، دولت ها را موظف می سازد که دستاوردهای علمی را در مسیر صلح، رفاه اجتماعی و توسعه انسانی به کار گیرند و از بهره گیری آنها در مقاصد نظامی یا مخرب جلوگیری کنند.

در ادامه، «اعلامیه بوداپست درباره علم و استفاده از دانش علمی» (یونسکو، ۱۹۹۹) به عنوان سندی راهبردی تاکید می کند که علم باید در خدمت توسعه پایدار و عدالت جهانی باشد و دانشمندان مسئولیتی اخلاقی در قبال جامعه و محیط زیست دارند.

همچنین، اسناد دیگری همچون «بیانیه پاریس درباره علم باز (Open Science, 2021)»، «بیانیه جهانی اخلاق در علم و فناوری» (۲۰۰۵)، و «قطعنامه ۷۶/۲۵۴ مجمع عمومی سازمان ملل (۲۰۲۲) در خصوص ترویج دسترسی آزاد به علم و فناوری های صلح آمیز، چارچوب های جدیدی برای عدالت علمی، همکاری فناورانه و احترام به اصول بشردوستانه فراهم کرده اند.

از منظر حقوق بین الملل معاصر، این اسناد نه تنها بیانگر «حق بشر به علم» هستند، بلکه «تعهد دولت ها به استفاده صلح آمیز از علم» را نیز تثبیت می کنند؛ به عبارت دیگر، علم در نگاه امروزین جامعه بین المللی، هم حق است و هم مسئولیت.

بخش هفتم : چالش ها و آسیب شناسی

در کنار فرصت های طلایی علم، تهدیدهایی نیز وجود دارد:

• نظام ناعادلانه توزیع علم و فناوری که موجب شکاف میان شمال و جنوب جهان شده است.

• استفاده نظامی از علم و فناوری های نوین مانند سلاح های هوش مصنوعی و بیولوژیک که صلح جهانی را تهدید می کند.

• فرار مغزها و انحصار دانش در کشورهای ثروتمند که مانع توسعه متوازن می شود.

• و در نهایت، ضعف اخلاق علمی و بحران اعتماد عمومی در برخی جوامع که باعث می شود علم از هدف انسانی خود فاصله بگیرد.

بخش هشتم : راهکارها و پیشنهادات

۱. تدوین منشور جهانی علم برای صلح و توسعه با الزام حقوقی برای دولت ها جهت سرمایه گذاری در علم اخلاق محور و صلح محور.

۲. تقویت همکاری دانشگاهی و علمی بین کشورها با محوریت یونسکو و سازمان ملل.

۳. ایجاد سازوکارهای بین المللی برای جلوگیری از استفاده نظامی از فناوری های نوین.

۴. ارتقای آموزش عمومی و سواد علمی به ویژه در مدارس و رسانه ها.

۵. تشویق زنان و جوانان به مشارکت در پژوهش و علم به عنوان عامل برابری و توسعه.

۶. پیوند علم با فرهنگ صلح و گفت وگو از طریق آموزش، رسانه و تعاملات بین المللی.

نتیجه گیری :

علم در خدمت صلح و توسعه، صرفا یک شعار نیست؛ بلکه یک ضرورت تمدنی و مسئولیت مشترک بشری است.

در جهانی که هر روز با بحران های جدید روبه رو می شود، تنها با اتکای به علم، عقلانیت، و همکاری جهانی می توان آینده ای عادلانه تر و پایدارتر ساخت.

اگر علم را به عنوان میراث مشترک بشریت بدانیم، می توانیم به جامعه ای برسیم که در آن، دانش جایگزین جنگ، گفت وگو جایگزین تعصب، و همکاری جایگزین رقابت های مخرب شود.

روز جهانی علم یادآور این حقیقت است که صلح و توسعه بدون علم ممکن نیست، و علم بدون عدالت، هرگز به صلح منتهی نخواهد شد.