حقوق بین الملل و سازمان ملل

« سازمان ملل متحد و حقوق بین الملل در جهان معاصر؛ میراث صلح در گذر از جنگ ها »

( به مناسبت روز جهانی ملل متحد )

۲۴ اکتبر / ۲ آبان ماه

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

چکیده :

۲۴ اکتبر، مصادف با ۲ آبان ماه ، روزی است که یادآور تولد یکی از بزرگ ترین و موثرترین نهادهای بین المللی جهان، یعنی سازمان ملل متحد  ( UN ) است؛ نهادی که بر ویرانه های دو جنگ جهانی، با هدف حفظ صلح و امنیت بین المللی و ترویج همکاری میان ملت ها بنا شد. این مقاله با نگاهی تحلیلی و تطبیقی، به بررسی مفهوم، مبانی، اهداف، ساختار و کارکردهای سازمان ملل متحد می پردازد و نقش آن را در تثبیت نظم حقوق بین الملل، حمایت از حقوق بشر، توسعه پایدار، مقابله با فقر و گرسنگی، و پیشگیری از درگیری های جهانی تحلیل می کند. در ادامه، ضمن مرور تاریخی شکل گیری منشور ملل متحد، عملکرد ارکان اصلی سازمان ( شورای امنیت، مجمع عمومی، دیوان بین المللی دادگستری، دبیرخانه و شورای اقتصادی و اجتماعی ) مورد بررسی قرار گرفته و دستاوردهای مهم سازمان در زمینه هایی همچون خلع سلاح، محیط زیست، سلامت جهانی و مقابله با بحران های بشری تشریح می شود. مقاله در نهایت به این نتیجه می رسد که سازمان ملل متحد، علی رغم چالش ها و کاستی ها، همچنان ستون فقرات حقوق بین الملل و نقطه اتکای نظم جهانی است و باید با اصلاحات ساختاری، تقویت شفافیت و مشارکت جهانی، ماموریت تاریخی خود را در قرن بیست ویکم ادامه دهد .

مقدمه :

سازمان ملل متحد ( United Nations ) نه فقط یک نهاد بین المللی، بلکه نماد اراده جمعی بشر برای صلح و عدالت است. تشکیل آن در سال ۱۹۴۵ میلادی، در پی فجایع جنگ جهانی دوم، نقطه عطفی در تاریخ روابط بین الملل بود. این سازمان با امضای منشور ملل متحد ( Charter of the United Nations ) در ۲۶ ژوئن ۱۹۴۵ در سان فرانسیسکو و با عضویت اولیه ۵۱ کشور تاسیس شد و امروز با ۱۹۳ کشور عضو، تقریبا تمام کشورهای جهان را شامل می شود. فلسفه بنیادین سازمان، بر پایه اصول حاکمیت متساوی دولت ها، احترام به حقوق بشر، منع استفاده از زور، و همکاری در مسائل جهانی است. در طول تاریخ، سازمان ملل توانسته با طراحی ابزارهای قانونی و عملیاتی، ترویج حقوق بین الملل، و ایجاد نهادهای تخصصی، نقش مهمی در شکل دهی نظم جهانی ایفا کند . و از ۲۴ اکتبر همان سال به صورت رسمی آغاز به کار کرد؛ تاریخی که امروز به عنوان روز جهانی ملل متحد ( United Nations Day ) گرامی داشته می شود.

هدف اصلی این سازمان، همان طور که در ماده ۱ منشور آمده، « حفظ صلح و امنیت بین المللی، توسعه روابط دوستانه میان ملت ها، همکاری در حل مسائل بین المللی و احترام به حقوق بشر » است. در طول نزدیک به هشت دهه فعالیت، سازمان ملل متحد از طریق شبکه ای از نهادها، کنوانسیون ها و ماموریت های بشردوستانه، نقشی بی بدیل در توسعه حقوق بین الملل ایفا کرده است.

۱. مبانی و فلسفه تشکیل سازمان ملل متحد

پس از شکست جامعه ملل ( League of Nations ) در جلوگیری از وقوع جنگ جهانی دوم، ضرورت ایجاد نهادی قدرتمندتر برای تضمین صلح جهانی احساس شد. هدف از تاسیس سازمان ملل متحد، جلوگیری از تکرار فجایع جنگ، احترام به حاکمیت کشورها، و ایجاد سازوکاری برای حل وفصل مسالمت آمیز اختلافات بین المللی بود.

منشور ملل متحد، که اساسنامه سازمان به شمار می آید، دارای ۱۹ فصل و ۱۱۱ ماده است و اصولی چون مساوات حاکمیت دولت ها، منع توسل به زور، احترام به حقوق بشر، و تعهد به همکاری بین المللی را پایه گذاری کرد.

۲. ساختار و ارکان اصلی سازمان ملل متحد

سازمان ملل متحد دارای شش رکن اصلی است که هر یک نقشی ویژه در تحقق اهداف منشور دارند:

الف) مجمع عمومی ( General Assembly )

نهاد اصلی مشورتی و تصمیم گیری سازمان است که همه اعضا در آن حضور دارند. مجمع عمومی محلی برای بحث آزاد درباره مسائل جهانی است و در تصویب بودجه، انتخاب اعضای غیردائم شورای امنیت و پیشنهاد اصلاح منشور نقش کلیدی دارد.

• مثال عملی: تصویب اهداف توسعه پایدار (SDGs) در سال ۲۰۱۵.

ب) شورای امنیت ( Security Council )

مهم ترین رکن در حفظ صلح و امنیت جهانی است و از ۱۵ عضو تشکیل شده که ۵ عضو دائم آن ( آمریکا، روسیه، چین، فرانسه و بریتانیا ) حق وتو دارند. شورا مجاز است در مواقع تهدید علیه صلح، تحریم یا حتی مجوز استفاده از زور را صادر کند.

• مثال: ماموریت حفظ صلح در مالی، لبنان و جمهوری آفریقای مرکزی.

ج) دیوان بین المللی دادگستری ( International Court of Justice )

به عنوان بازوی قضایی سازمان ملل، در شهر لاهه کشور هلند مستقر است و وظیفه آن حل و فصل اختلافات حقوقی میان دولت ها و ارائه نظرات مشورتی به ارکان سازمان است. آراء این دیوان مبنای مهمی برای توسعه حقوق بین الملل محسوب می شود.

• مثال: پرونده های مرزها بین کلمبیا و نیکاراگوئه، و اختلاف دریای جنوبی چین.

د) دبیرخانه ( Secretariat )

به ریاست دبیرکل، وظیفه اداره امور روزمره سازمان و اجرای تصمیمات ارکان دیگر را بر عهده دارد. دبیرکل به عنوان “وجدان اخلاقی جهان” شناخته می شود و نقش میانجی در بحران های بین المللی دارد.

• مثال: فعالیت های دبیرکل در بحران سوریه و یمن.

ه) شورای اقتصادی و اجتماعی ( ECOSOC )

در زمینه توسعه اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و زیست محیطی فعالیت می کند و ارتباط نزدیک با سازمان های تخصصی همچون سازمان بهداشت جهانی (WHO) و یونسکو دارد.

و) شورای قیمومت ( Trusteeship Council )

در اصل برای نظارت بر سرزمین های تحت قیمومت تشکیل شده بود و پس از استقلال کامل این مناطق، فعالیت آن در سال ۱۹۹۴ به حالت تعلیق درآمد.

۳. نقش سازمان ملل در توسعه حقوق بین الملل

یکی از بزرگ ترین دستاوردهای سازمان ملل، تدوین و توسعه حقوق بین الملل مدرن است. از تصویب اعلامیه جهانی حقوق بشر در سال ۱۹۴۸ گرفته تا کنوانسیون های بین المللی در زمینه حقوق کودک، منع شکنجه، حقوق پناهندگان و حقوق زنان، این سازمان زمینه ساز ایجاد نظامی منسجم از قواعد الزام آور جهانی شده است.

همچنین نهادهایی مانند کمیسیون حقوق بین الملل ( ILC ) و دیوان بین المللی کیفری ( ICC ) با حمایت سازمان ملل تاسیس شده اند تا عدالت جهانی را در برابر جنایات جنگی، نسل کشی و جنایت علیه بشریت تحقق بخشند.

۴. اقدامات برجسته سازمان ملل در هفتاد و نه سال گذشته

• ماموریت های حفظ صلح در بیش از ۷۰ منطقه بحران زده جهان ( از بوسنی و هائیتی تا لبنان و مالی ).

• تدوین اهداف توسعه پایدار (SDGs) تا سال ۲۰۳۰ برای ریشه کنی فقر، گرسنگی و نابرابری.

• مبارزه با تغییرات اقلیمی از طریق توافق نامه پاریس ( Paris Agreement, 2015 ).

• مقابله با بیماری های جهانی مانند کووید-۱۹ با هماهنگی سازمان بهداشت جهانی.

• حمایت از آوارگان و پناهندگان توسط کمیساریای عالی پناهندگان ( UNHCR ).

• ترویج آموزش، فرهنگ و علم از طریق یونسکو.

• کمک های بشردوستانه فوری در بحران هایی مانند زلزله ها، جنگ ها و بلایای طبیعی از طریق برنامه جهانی غذا (WFP) و دفتر OCHA.

۵.مصادیق عملی و موفقیت ها

1. صلح در لیبریا و سیرالئون: پایان دادن به جنگ های داخلی از طریق ماموریت های صلح.

2. حمایت از پناهندگان سوریه و فلسطین: ایجاد اردوگاه ها و حمایت های حقوقی و انسانی.

3. توسعه بهداشت جهانی: eradication برنامه فلج اطفال و برنامه واکسیناسیون گسترده.

4. پیشگیری از بحران های محیط زیستی: توافق های بین المللی آب و هوایی و حفظ تنوع زیستی.

۶. چالش ها و انتقادات

در کنار دستاوردها، سازمان ملل با مشکلاتی نیز روبه روست؛ از جمله ساختار ناعادلانه شورای امنیت، وتوی قدرت های بزرگ، ناکارآمدی در جلوگیری از برخی جنگ ها ( مانند عراق، سوریه و فلسطین ) و وابستگی مالی به چند کشور خاص. عالی الخصوص ایالات متحده امریکا ، با این حال، اصلاح ساختار و افزایش شفافیت تصمیم گیری ها از جمله موضوعاتی است که در دستور کار سازمان قرار دارد.

نتیجه گیری :

سازمان ملل متحد، در طول بیش از هفتاد و نه سال فعالیت، فراز و نشیب های بسیاری را تجربه کرده است. اگرچه نتوانسته تمام اهداف والای خود را محقق سازد، اما بدون تردید، نقش آن در توسعه حقوق بین الملل، صلح جهانی، حقوق بشر و همکاری های بین المللی بی بدیل بوده است.

امروز بیش از هر زمان دیگر، جهان به یک سازمان کارآمد، بی طرف و اخلاق مدار نیاز دارد؛ نهادی که فراتر از منافع دولت های بزرگ، در خدمت « انسان » باشد. سازمان ملل متحد باید همچنان پرچم دار صلح، عدالت و همبستگی جهانی باقی بماند.

اصلاح ساختاری سازمان ملل متحد ، افزایش شفافیت و مشارکت جهانی، می تواند ماموریت این سازمان را در قرن ۲۱ تقویت کرده و تضمین کند که این نهاد نه تنها بازتاب گذشته، بلکه چراغ راه آینده صلح و عدالت جهانی باشد .