وقتی والدین از کودکی فرزندشان هم انتظار موفقیت دارند
وقتی والدین از کودکی فرزندشان هم انتظار موفقیت دارند
امروز حتی کودکی هم گاهی باید «موفق» باشد. از همان سال های اول، برای بعضی والدین مهم است که فرزندشان در کلاس زبان پیشرفت کند، در ورزش استعداد نشان دهد، نقاشی های خوبی بکشد، زودتر از هم سن وسال هایش بخواند و در هر جمعی چیزی برای نشان دادن داشته باشد. انگار کودکی دیگر فقط دوره ای برای بازی و تجربه نیست؛ خودش تبدیل شده به مرحله ای برای ساختن یک آینده موفق.
مشکل از جایی شروع می شود که هر فعالیت کودک باید نتیجه ای قابل اندازه گیری داشته باشد. اگر بازی می کند، باید مهارتی یاد بگیرد؛ اگر کتاب می خواند، باید دایره لغاتش بهتر شود؛ اگر ورزش می کند، باید قهرمان شود. حتی گاهی از بازی هم انتظار «پیشرفت» داریم. در چنین شرایطی کودک ممکن است به تدریج یاد بگیرد که وقت آزاد، بازی بی هدف یا حتی استراحت، ارزش چندانی ندارد؛ مگر اینکه در نهایت چیزی به کارنامه اش اضافه کند.
اما کودکی قرار نیست یک دوره آزمایشی برای ساختن یک رزومه باشد. کودک برای رشد کردن به تجربه هایی نیاز دارد که الزاما نتیجه مشخصی ندارند؛ بازی ای که هیچ مهارتی به او اضافه نمی کند، نقاشی ای که قرار نیست زیبا باشد، دویدن در کوچه، خیال پردازی، خراب کردن، دوباره ساختن و حتی حوصله اش سر رفتن. همین تجربه های ظاهرا بی فایده، بخشی از یادگیری عمیق کودک اند.
از طرف دیگر، این فشار همیشه مستقیم و آشکار نیست. گاهی والد چیزی نمی گوید، اما مقایسه ها، واکنش های هیجان زده به موفقیت و ناامیدی از شکست، پیام را منتقل می کنند: «وقتی بهتر هستی، بیشتر خوشحالم می کنی.» کودک ممکن است کم کم موفقیت را نه برای لذت خودش، بلکه برای گرفتن تایید والد دنبال کند. آن وقت حتی موفق شدن هم آرامش نمی آورد، چون بلافاصله هدف بعدی از راه می رسد.
شاید لازم باشد والدین گاهی از خودشان بپرسند: اگر فرزندم امروز هیچ چیز جدیدی یاد نگیرد، هیچ مسابقه ای نبرد و هیچ پیشرفتی هم نداشته باشد، آیا باز هم از بودن کنارش لذت می برم؟ اگر پاسخ مثبت باشد، کودک پیام مهمی دریافت می کند: ارزش من فقط به عملکردم وابسته نیست.
قرار نیست از کودکان انتظار نداشته باشیم رشد کنند یا استعدادهایشان را جدی نگیریم. مسئله این است که رشد با فشار برای موفقیت یکی نیست. کودک باید فرصت داشته باشد چیزی را فقط به خاطر دوست داشتنش انجام دهد، چیزی را نیمه کاره رها کند، در چیزی متوسط باشد و حتی گاهی هیچ هدف بزرگی نداشته باشد.
کودکی که مطمئن باشد برای دوست داشتنی بودن لازم نیست همیشه بهترین باشد، شاید در آینده هم راحت تر شکست بخورد، دوباره شروع کند و مسیر خودش را انتخاب کند. و شاید این، یکی از مهم ترین موفقیت هایی باشد که امروز می توانیم برای کودکانمان بخواهیم.
دکتر محمدمهدی سیدناصری
حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال