چرا «فقط پنج دقیقه» برای کودک هیچ وقت پنج دقیقه نیست؟
چرا «فقط پنج دقیقه» برای کودک هیچ وقت پنج دقیقه نیست؟
«فقط پنج دقیقه دیگه!» شاید یکی از آشناترین جمله ها در خانه هایی باشد که کودک با صفحه نمایش سروکار دارد. والد می گوید پنج دقیقه، کودک می گوید چشم، اما پنج دقیقه که تمام می شود، ناگهان یک ویدئو، یک مرحله بازی یا یک گفت وگوی تازه شروع شده است. بعد مذاکره دوباره آغاز می شود: «این آخریه!» و این «آخری» هم گاهی آخری نیست. اما آیا مشکل فقط لجبازی کودک است؟
برای کودک، زمان همیشه مثل بزرگسال اندازه گیری نمی شود. وقتی درگیر یک بازی یا محتوای جذاب است، توجهش کاملا در همان لحظه قرار دارد. پایان ناگهانی این تجربه برای او فقط تمام شدن پنج دقیقه نیست؛ قطع شدن چیزی است که در آن غرق شده. مخصوصا در بازی ها و پلتفرم هایی که مدام مرحله بعد، ویدئوی بعدی یا اتفاق تازه ای برای ادامه دادن دارند، خود محیط هم کودک را به ماندن دعوت می کند.
به همین دلیل «پنج دقیقه دیگر» گاهی یک وعده مبهم است. کودک نمی داند پنج دقیقه دقیقا کی تمام می شود و والد هم ممکن است هر بار با دیدن اصرار او زمان را کمی عقب بیندازد. نتیجه این می شود که کودک به جای یاد گرفتن پایان دادن، یاد می گیرد برای تمدید زمان مذاکره کند.
یک نکته دیگر هم هست: گاهی ما زمان صفحه نمایش را به شکلی مدیریت می کنیم که از ابتدا کودک را برای یک دعوا آماده می کند. می گوییم «دیگه بسه» بدون اینکه قبلا زمان مشخصی تعیین شده باشد، درست وسط جذاب ترین بخش بازی سراغش می رویم و بعد انتظار داریم کودک با آرامش صفحه را ببندد. در حالی که اگر پایان قابل پیش بینی باشد، کنار آمدن با آن برای کودک ساده تر می شود.
بهتر است به جای «پنج دقیقه دیگه»، زمان مشخص و قابل مشاهده ای داشته باشیم؛ مثلا کودک بداند استفاده از گوشی تا ساعت مشخصی ادامه دارد یا یک زمان سنج قابل دیدن داشته باشد. چند دقیقه قبل از پایان هم یک یادآوری ساده کمک می کند: «ده دقیقه دیگه وقت گوشی تموم می شه.» بعد از پایان زمان، اگر قرار است قانون جدی باشد، والد نباید وارد مذاکره ای شود که هر بار نتیجه را تغییر می دهد.
اما حتی این هم کافی نیست اگر کودک هیچ مهارتی برای عبور از صفحه به زندگی واقعی نداشته باشد. اگر بلافاصله بعد از گوشی باید برود سراغ تکلیف، مرتب کردن اتاق یا یک فعالیت اجباری، طبیعی است که پایان صفحه برایش شبیه از دست دادن باشد. بهتر است بعد از آن چیزی وجود داشته باشد که کودک بتواند به سمتش برود؛ شام، بازی، دوچرخه سواری، گفت وگو، کتاب یا حتی کمی وقت آزاد.
هدف این نیست که کودک را با یک قانون سخت مجبور کنیم همیشه بدون اعتراض گوشی را کنار بگذارد. هدف این است که کم کم یاد بگیرد خودش بتواند یک فعالیت جذاب را تمام کند. این مهارت بعدها فقط برای موبایل به کار نمی آید؛ برای بازی، کار، مطالعه و بسیاری از لذت های زندگی هم لازم است.
پس شاید مسئله اصلی این نباشد که چرا کودک «پنج دقیقه» را رعایت نمی کند. سوال مهم تر این است: آیا ما به او پایان دادن را یاد داده ایم، یا فقط هر بار صفحه را از دستش گرفته ایم؟
دکتر محمدمهدی سیدناصری
حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال