مردم نگاری خون بس در ایل بهمئی: آیین صلح، منطق ایل و حاشیه رانی زن

مقدمه

خون بس در فرهنگ ایلی ایران، پیش از هر چیز یک «راه حل» است: راه حلی که جوامع عشایری در نبود یا کم کاری نهادهای قضایی مدرن، برای مهار چرخه بی پایان خون خواهی ابداع کرده اند. اما همین راه حل، به تعبیر پژوهش میدانی خانمحمدی و احسانی در منطقه صیدون خوزستان، «در بلندمدت پیامدهای نامطلوبی برای برخی کنشگران» به همراه داشته و «ابعادی از آن با آموزه های اسلام ناهمخوانی دارد». این تناقض- صلح در سطح ایل، آسیب در سطح فرد- نقطه آغاز مقاله حاضر است.

پرسش اصلی این است: خون بس در ایل بهمئی، به عنوان یک آیین مردم نگارانه، چگونه همزمان دو کارکرد متضاد را انجام می دهد؛ یعنی چگونه از یک سو خون خواهی و جنگ ایلی را مهار می کند و از سوی دیگر سلسله مراتب قومی و حاشیه رانی زن را بازتولید می نماید؟ پرسش فرعی نیز این است که کنشگران این آیین (ریش سفیدان، کدخداها، خانواده های طرفین و خود زنان) چه نقش هایی در این فرایند ایفا می کنند.

۱- زمینه های مردم نگارانه: چرا خون بس در ایل بهمئی «ضروری» می نمود؟

پژوهش خانمحمدی و احسانی نشان می دهد که خون بس محصول مجموعه ای از شرایط ساختاری است، نه صرفا یک «رسم کهنه». محدودیت سرزمینی و رقابت بر سر مراتع و آب، تعصبات قومی و حساسیت های ناموسی، و نظام ایلخانی که در آن قدرت خان و کدخدا هم منزلت و هم سرزمین و باج و خراج بیشتر می آورد، بستر بروز نزاع های خونین را فراهم می کرد. در چنین بستری، قتل یک نفر به «بدهی جمعی» کل طایفه تبدیل می شد و منطق «قوم یکپارچه» ایجاب می کرد که همه اعضای طایفه در پرداخت دیه سهیم شوند. خون بس دقیقا در همین نقطه وارد می شود: سازوکاری بومی که بدهی خون را به قراردادی قابل پرداخت تبدیل می کند و از تبدیل یک قتل به زنجیره ای از قتل ها جلوگیری می نماید.

۲- آیین: مردم نگاری یک مراسم

«خون بس» یا «خون بری» یا «خین بری» یک قرارداد خشک نیست؛ یک آیین است با تشریفات مشخص. مراسم معمولا در روزی معین (اغلب پنجشنبه) برگزار می شود. خانواده قاتل با همراهی ریش سفیدان و کدخداها، با ساز عزا و چند راس گوسفند و وسایل پذیرایی به سوی خانه مقتول می روند. قاتل در پناه یکی از بزرگان ایل وارد مجلس می شود تا کسی به او تعرض نکند. ریش سفید مورد اعتماد دو طایفه، قرآنی را وسط می گذارد و از خانواده مقتول طلب بخشش می کند. سپس هدایا با آیینی خاص پذیرفته می شود و جلسه رسمی تصمیم گیری آغاز می گردد. در پایان، سندی تنظیم و با مهر و امضا و اثر انگشت طرفین و بزرگان، مبنای عمل طوایف قرار می گیرد.

این توصیف مردم نگارانه سه نکته را آشکار می کند. نخست، خون بس یک «آیین گذار» است: قاتل از وضعیت «خون بده» به وضعیت «بخشیده شده» منتقل می شود و دو طایفه از «خصومت» به «هم پیمانی» می رسند. دوم، آیین به شدت «جمعی» است: هیچ فردی به تنهایی نمی تواند آن را انجام دهد یا از آن شانه خالی کند. سوم، آیین «دینی - قومی» است: قرآن هم وسیله طلب بخشش است و هم ضامن اجرای توافق؛ سند خون بس با «بسم الله» آغاز و با لعنت و نفرین برای متخلف پایان می یابد. این آمیختگی، خون بس را به یک «سنت تلفیقی» تبدیل می کند که نه کاملا دینی است و نه کاملا عرفی.

۳- منطق ایل: خون بس به مثابه سازوکار حفظ انسجام

از منظر مردم شناختی، کارکرد اصلی خون بس حفظ «انسجام ایلی» است. در جامعه ای که هویت فرد در هویت جمعی طایفه حل شده است، آسیب به یک عضو، آسیب به کل طایفه تلقی می شود و انتقام نیز جمعی است. خون بس این منطق را نه حذف، بلکه «مدیریت» می کند: به جای حذف بدهی خون، آن را به دیه قابل پرداخت (زمین، پول، تفنگ و در بسیاری موارد یک دختر) تبدیل می کند و از طریق پیوند خویشاوندی، دو طایفه را از «دشمن» به «خویشاوند» بدل می سازد. سند قرارداد سال ۱۳۴۷ طوایف علاءالدینی نمونه گویایی است: «خون مرد عبارت از: یک دختر و ۳ پاره زمین و یک قبضه تفنگ برنو و یک راس گاو». این قراردادها نشان می دهند که خون بس یک «قانون نانوشته» با معیارهای نسبتا روشن بوده است.

کارکرد دیگر، «رفع حصر و موانع رفت وآمد» است. پس از خون بس، راه های عبور و مرور طوایف باز می شود و اجازه می یابند به ییلاق بروند. همچنین خون بس زمینه «همبستگی ایلی» را تقویت می کند؛ خوانین و کدخداها تلاش زیادی برای سازش می کردند تا طوایف از منطقه نفوذشان جدا نشوند. به تعبیر پژوهشگران، خون بس نوعی «عدالت ترمیمی» بومی است: فرایندی که در آن همه افراد دخیل در پدیده مجرمانه گرد هم می آیند تا درباره آینده بزه دیده، بزه کار و جامعه چاره اندیشی کنند.

۴- حاشیه رانی زن: روی دیگر سکه

اما همین آیین صلح، در سطح فردی و به ویژه برای زنان، به سازوکار حاشیه رانی تبدیل می شود. زن در خون بس نه به عنوان یک شخص با حقوق، بلکه به عنوان «بخشی از دیه» مبادله می شود. او ممکن است حتی یک ساله باشد و خانواده اش متعهد شوند که پس از بلوغ او را به عقد خانواده مقتول درآورند. عروس خون بس اغلب هیچ اختیاری در انتخاب همسر ندارد، مهریه و ارث و حق طلاق ندارد، و در بسیاری موارد «فقط حق غذا خوردن» دارد. لقب «زن خونی» یا «عروس خینی» داغی است که تا پایان عمر بر او می ماند.

روایت های میدانی این حاشیه رانی را ملموس می کنند. زنی ۴۰ ساله می گوید: «همین که عنوان زن خونی را به من می دادند، ناراحت بودم... الان که بیست سال از زندگی ام می گذرد، احساس خوشبختی نمی کنم... حتی چندبار تصمیم به خودکشی گرفتم.» زن دیگری از ایلام روایت می کند که تا آخر عمر اجازه دیدن مادرش را نداشت و با وجود داشتن هفت پسر و چهار دختر، همیشه به چشم دشمن به او نگاه می شد. این روایت ها نشان می دهند که خون بس، «صلح» را در سطح طایفه برقرار می کند، اما «جنگ» را به درون زندگی یک زن منتقل می سازد.

نکته مردم شناختی مهم این است که این حاشیه رانی تصادفی نیست؛ بخشی از منطق آیین است. در فرهنگی که «ناموس» مهم ترین سرمایه طایفه است، دادن دختر به طایفه مقتول، عمیق ترین شکل «تاوان» و «تحقیر» است. به تعبیر یکی از پژوهشگران، «تنبیه خانواده قاتل همان ننگی است که برای او باقی می ماند؛ ننگ به خون بس رفتن خواهر یا دختری از طایفه اش به سبب خونی که او ریخته است». بنابراین زن هم «قربانی» است و هم «ابزار»؛ هم موضوع ترحم و هم موضوع تنبیه نمادین طایفه قاتل.

نتیجه گیری

مردم نگاری خون بس در ایل بهمئی نشان می دهد که این آیین را نمی توان با یک برچسب ساده- «سنت نیکو» یا «ضدزن»- ارزیابی کرد. خون بس از یک سو یک سازوکار بومی و کارآمد برای مهار خون خواهی و حفظ انسجام ایلی است و از سوی دیگر، سازوکاری برای بازتولید سلسله مراتب قومی و حاشیه رانی زن. این دو وجه نه متناقض، بلکه دو روی یک سکه اند: همان منطق جمعی که صلح ایلی را ممکن می کند، فرد- و به ویژه زن- را به «وجه المصالحه» تبدیل می کند.

نتیجه عملی این تحلیل آن است که هر سیاستگذاری درباره خون بس باید هم زمان به دو سطح توجه کند: سطح ایلی (که در آن خون بس کارکرد دارد) و سطح فردی (که در آن حقوق زن نقض می شود). حذف یک باره آیین بدون جایگزین نهادی، ممکن است خلا حل منازعه ایجاد کند؛ اما تداوم آن بدون اصلاح، ادامه حاشیه رانی است. راه میانه، تقویت نهادهای مدنی و قضایی محلی و آموزش حقوق فردی در کنار به رسمیت شناختن کارکرد صلح آور آیین است، همان راهی که خود عشایر عرب خوزستان، به گفته فعالان مدنی، «خودجوش» به سمت آن حرکت کرده اند.

منابع

خانمحمدی، کریم و احسانی، حکیمه (1397). مطالعه انسان شناختی پدیده «خون بس» در منطقه صیدون خوزستان. فصلنامه اسلام و مطالعات اجتماعی، ۶(۱)، ۱۴۰-۱۶۹.

ارجمندی، غلامرضا و نوروزی، ابولقاسم (۱۳۸۹). حل منازعات قومی در میان عشایر بختیاری شهرستان ایذه: رسم «خون بری» یا «خون بس». مجله بررسی مسائل اجتماعی ایران، ۱(۱)، ۱-۲۵.

نامیان، فاطمه و همکاران (1399). خون بس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم. فصلنامه فرهنگ مردم ایران، 14(60)، 107-129.

بی نام (1399). ناگفته هایی درباره آیین «خون بس». خبرگزاری ایسنا، به نشانی: https://www.isna.ir/news/99060201729/

اسدی، جابر (1403). خون بس، فرهنگی که ریشه در تمدن ایل بختیاری دارد. خبرگزاری ایرنا، به نشانی: https://www.irna.ir/news/85755710