آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهاگر قرار باشد فقط ۱۰ حق را به بچه مان یاد بدهیم، کدام ها را باید بداند؟
اگر قرار باشد فقط ۱۰ حق را به بچه مان یاد بدهیم، کدام ها را باید بداند؟
شاید یکی از مهم ترین چیزهایی که می توانیم به کودک یاد بدهیم، چیزی باشد که کمتر در برنامه های آموزشی جایی برایش پیدا می شود: اینکه بداند به عنوان یک انسان چه حقوقی دارد. کودکی که فقط یاد گرفته «چه کارهایی را نباید انجام بدهد»، ممکن است با بزرگ تر شدن هنوز نداند چه زمانی باید اعتراض کند، چه زمانی حق دارد «نه» بگوید و چه زمانی باید از یک بزرگسال کمک بخواهد.
حقوق کودک قرار نیست برای او تبدیل به مجموعه ای از اصطلاحات حقوقی و پیچیده شود. می توانیم آنها را به زبان زندگی روزمره به او یاد بدهیم. مثلا اینکه بدن من باید امن باشد؛ اینکه کسی حق ندارد من را بترساند، تحقیر کند یا به من آسیب بزند. این همان حق امنیت است. کودک باید بداند اگر جایی احساس خطر کرد، می تواند از آن موقعیت فاصله بگیرد و کمک بخواهد.
کودک همچنین حق دارد دوست داشته شود، مراقبت دریافت کند و در محیطی زندگی کند که نیازهای اساسی اش جدی گرفته شود. محبت و مراقبت فقط غذا، لباس و مدرسه نیست؛ یعنی کودک بداند ارزش او به نمره، موفقیت یا رفتار بی نقصش وابسته نیست.
حق آموزش هم فقط به معنای رفتن به مدرسه نیست. کودک باید فرصت یادگیری و رشد داشته باشد و بتواند سوال بپرسد، فکر کند و مهارت های لازم برای زندگی را یاد بگیرد. در کنار آموزش، نباید فراموش کنیم که کودک حق بازی و استراحت هم دارد. کودکی که تمام روزش با تکلیف، کلاس و آزمون پر شده، فقط وقت آزادش را از دست نداده؛ بخشی از تجربه طبیعی کودکی را از دست داده است.
یکی دیگر از حقوق مهم، حق شنیده شدن است. شنیدن حرف کودک به این معنا نیست که همیشه باید مطابق نظر او تصمیم بگیریم. یعنی وقتی موضوعی به زندگی او مربوط است، احساس و نظرش را جدی بگیریم. از همین جا حق مشارکت در تصمیم های مربوط به خودش هم معنا پیدا می کند. کودک می تواند درباره چیزهایی متناسب با سن و توانایی اش نظر بدهد و به تدریج مسئولیت بیشتری در تصمیم های زندگی خودش پیدا کند.
کودک همچنین حق حریم خصوصی دارد. دفتر شخصی، گفت وگوی خصوصی یا بخشی از زندگی شخصی او لزوما چیزی نیست که والدین باید همیشه کنترل کنند. البته وقتی نشانه ای از خطر جدی وجود دارد، مسئولیت والد برای محافظت از کودک اهمیت پیدا می کند. هدف این نیست که کودک را بدون نظارت رها کنیم؛ هدف این است که به او یاد بدهیم حریم خصوصی دارد و در عین حال بداند چه چیزهایی را نباید در برابر خطر پنهان نگه دارد.
حق برخورداری از هویت هم از همان کودکی اهمیت دارد. کودک فقط «فرزند فلانی» نیست. نام، شخصیت، پیشینه خانوادگی و فرهنگی و داستان زندگی او بخشی از هویت اوست و نباید بدون دلیل در معرض تحقیر، تمسخر یا سوءاستفاده قرار بگیرد. حتی در دنیای مجازی، والدین باید بدانند ساختن هویت دیجیتال کودک فقط تصمیم امروز آنها نیست؛ چیزی است که ممکن است سال ها همراه فرزندشان بماند.
در دنیای امروز، یک حق دیگر هم اهمیت ویژه ای پیدا کرده است: حق دسترسی ایمن به اطلاعات. قرار نیست کودک را برای همیشه از اینترنت و اطلاعات دور نگه داریم. باید یاد بگیرد اطلاعات را جست وجو کند، منبع را بشناسد، محتوای مشکوک را تشخیص دهد و بداند هر چیزی که در اینترنت می بیند، الزاما درست یا مناسب او نیست. دسترسی به اطلاعات بدون سواد استفاده از آن می تواند خطرناک باشد.
و شاید مهم ترین حقی که باید بارها به کودک یادآوری کنیم، حق کمک خواستنباشد. اگر کسی او را تهدید کرد، اگر کسی در اینترنت از او عکس نامناسب خواست، اگر کسی گفت «این را از پدر و مادرت مخفی کن»، اگر در مدرسه یا خانه احساس ناامنی کرد یا حتی کاری انجام داد که از گفتنش خجالت می کشد، باید بداند درخواست کمک حق اوست. مهم تر اینکه باید چند بزرگسال امن را بشناسد که بتواند بدون ترس به آنها مراجعه کند.
اگر بخواهیم همه اینها را خیلی ساده جمع کنیم، کودک باید بداند: من حق دارم امن باشم؛ دوست داشته شوم و از من مراقبت شود؛ یاد بگیرم؛ بازی و استراحت کنم؛ حرفم شنیده شود؛ حریم خصوصی داشته باشم؛ هویت خودم را داشته باشم؛ با امنیت به اطلاعات دسترسی پیدا کنم؛ در تصمیم های مربوط به خودم، متناسب با سنم، مشارکت کنم؛ و هر وقت در موقعیت سختی قرار گرفتم، کمک بخواهم.
اینها فقط حقوقی نیستند که کودک باید از والدین مطالبه کند. دانستن آنها به والدین هم کمک می کند بفهمند تربیت فقط آموزش اطاعت نیست. وظیفه ما این نیست که کودکی تربیت کنیم که همیشه بگوید «چشم»؛ بهتر است کودکی تربیت کنیم که وقتی چیزی درست نیست، آن را بشناسد، بتواند درباره اش حرف بزند و بداند برای دفاع از خودش تنها نیست.
و شاید این بهترین پایان برای مجموعه «در جست وجوی کودکی» باشد؛کودکی که حقوق خودش را می شناسد، یک قدم بیشتر می تواند از خودش مراقبت کند.
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال