آیا کودک قبل از تولد در فضای مجازی آنلاین است؟

---

 

آیا کودک قبل از تولد آنلاین است؟

شاید زمانی تصور می کردیم زندگی کودک از لحظه تولد آغاز می شود؛ اولین گریه، اولین عکس، اولین دیدار با خانواده و بعد کم کم ثبت لحظه های کودکی. اما امروز ممکن است داستان کمی زودتر شروع شود؛ حتی پیش از آنکه کودک چشم هایش را باز کند، ممکن است تصویری از او در اینترنت وجود داشته باشد. عکس سونوگرافی، ویدئوی اعلام بارداری، انتخاب نام، خرید لباس و اتاق کودک و حتی روایت هفته به هفته بارداری ممکن است در شبکه های اجتماعی منتشر شود. کودک هنوز متولد نشده، اما ردپای دیجیتال او آرام آرام شکل گرفته است.

این اتفاق در ظاهر بسیار شیرین است. والدین از آمدن فرزندشان هیجان زده اند و طبیعی است که بخواهند این شادی را با دیگران تقسیم کنند. اما اگر کمی از زاویه دیگری نگاه کنیم، با یک پرسش مهم روبه رو می شویم: آیا کودک پیش از آنکه متولد شود، وارد جهانی شده که درباره حضور خودش در آن هیچ تصمیمی نگرفته است؟

ردپای دیجیتال معمولا چیزی نیست که کودک خودش ایجاد کرده باشد. دیگران درباره او می نویسند، عکس هایش را منتشر می کنند و داستانش را تعریف می کنند. شاید در سال های اول زندگی، والدین این کار را انجام دهند؛ اما کم کم مجموعه ای از اطلاعات درباره کودک شکل می گیرد: نام، تصویر، محل زندگی، مدرسه، علاقه ها، سفرها، جشن تولدها، دوستان و حتی لحظه های خصوصی او. در نتیجه، وقتی کودک بزرگ تر می شود، ممکن است وارد اینترنتی شود که بخشی از آن، پیش از خودش ساخته شده است.

این مسئله ما را با مفهوم جالبی روبه رو می کند: هویت دیجیتال پیش از هویت اجتماعی. کودک هنوز نمی داند چه کسی است، چه علایقی دارد و دوست دارد دیگران او را چگونه ببینند، اما ممکن است تصویری از او در اینترنت وجود داشته باشد که دیگران بر اساس آن درباره اش قضاوت کنند.

البته این به معنای آن نیست که والدین نباید هیچ تصویری از فرزندشان منتشر کنند. زندگی خانوادگی نمی تواند و شاید نباید کاملا از فضای دیجیتال جدا شود. مسئله، آگاهی و مرزگذاری است. هر تصویری که می توانیم منتشر کنیم، لزوما تصویری نیست که باید منتشر کنیم. هر اطلاعاتی که بی اهمیت به نظر می رسد، ممکن است در کنار اطلاعات دیگر، بخش بزرگی از حریم خصوصی کودک را آشکار کند.

شاید بهتر باشد قبل از انتشار، از خودمان بپرسیم: اگر این کودک بیست ساله شود، دوست دارد این تصویر هنوز در اینترنت وجود داشته باشد؟ آیا این اطلاعات واقعا لازم است عمومی باشد؟ آیا انتشار آن می تواند محل زندگی، مدرسه یا اطلاعات شخصی او را آشکار کند؟ و اگر کودک امروز نمی تواند رضایت بدهد، آیا بهتر نیست در موارد غیرضروری کمی صبر کنیم؟

موضوع فقط عکس هم نیست. گاهی والدین از قبل درباره کودک داستان می سازند: «فرزند آینده ما قرار است پزشک شود»، «او از همین حالا عاشق فلان چیز است»، «از همان دوران بارداری شخصیت خاصی داشت». این روایت ها شاید بی ضرر باشند، اما به ما یادآوری می کنند که حتی پیش از تولد نیز ممکن است دیگران شروع به تعریف کردن داستان زندگی کودک کنند.

شاید یکی از حقوق مهم کودک در عصر دیجیتال این باشد که حق داشته باشد بخشی از داستان زندگی اش را خودش بنویسد. ما می توانیم خاطراتی را برای خودمان نگه داریم، اما لازم نیست تمام کودکی او را از قبل به جهان نشان دهیم. شاید حتی زیباتر باشد که بعضی لحظه ها فقط متعلق به خانواده بمانند؛ عکس هایی که در یک آلبوم شخصی ذخیره می شوند و قرار نیست هیچ الگوریتمی آن ها را ببیند.

کودک امروز ممکن است پیش از تولد وارد جهانی شود که اطلاعات در آن ماندگار است. این اتفاق مسئولیت والدین را بیشتر می کند. شاید نسل های قبل فقط مراقب بودند کودک در دنیای واقعی امنیت داشته باشد؛ والدین امروز باید مراقب باشند کودک در دنیای دیجیتال هم حق انتخاب، حریم خصوصی و امکان فراموش شدن داشته باشد.

در نهایت، شاید سوال اصلی این نباشد که «آیا کودک قبل از تولد آنلاین است؟» چون پاسخ در بسیاری از خانواده ها می تواند بله باشد. سوال مهم تر این است که ما چه چیزی از زندگی کودکی را پیش از آنکه خودش بتواند انتخاب کند، در اینترنت برای او به جا می گذاریم؟

شاید کودک حق داشته باشد روزی خودش تصمیم بگیرد چه کسی باشد، چگونه دیده شود و کدام بخش از گذشته اش را با دیگران به اشتراک بگذارد.

پرسشی برای تامل: اگر روزی فرزندمان بزرگ شود و بپرسد «چرا قبل از اینکه حتی به دنیا بیایم، بخشی از زندگی من را در اینترنت منتشر کردید؟»، دوست داریم چه پاسخی به او بدهیم؟

محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

---