آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهآیا صفحه نمایش جای بازی را برای کودکان گرفته؟
آیا صفحه نمایش جای بازی را برای کودکان گرفته؟
اگر به کودکی نگاه کنیم که ساعت ها با یک تبلت بازی می کند، ممکن است به سادگی فکر کنیم که او هنوز در حال بازی کردن است؛ پس چه چیزی تغییر کرده است؟ اما شاید سوال مهم تر این باشد که آیا هر چیزی که سرگرم کننده است، واقعا بازی است؟ بازی برای کودک فقط پر کردن وقت نیست. بازی یکی از راه های اصلی شناخت جهان است. کودک هنگام بازی یاد می گیرد انتخاب کند، اشتباه کند، دوباره امتحان کند، با دیگران کنار بیاید، قانون بسازد و گاهی حتی قانون را تغییر دهد. وقتی کودکی با چند تکه چوب برای خودش خانه می سازد، یک قهرمان خیالی خلق می کند یا با دوستانش بازی تازه ای اختراع می کند، در واقع فقط سرگرم نیست؛ او در حال ساختن یک جهان است. صفحه نمایش این تجربه را تغییر داده است. بازی های دیجیتال می توانند بسیار جذاب، خلاقانه و حتی آموزشی باشند و نمی توان گفت هر بازی دیجیتالی برای کودک بد است. بعضی از آن ها کودک را به حل مسئله، تصمیم گیری، همکاری و کشف کردن تشویق می کنند. مسئله از جایی آغاز می شود که صفحه نمایش تنها شکل بازی کودک شود و جای تجربه های دیگری را بگیرد که بدن، تخیل و ارتباط انسانی را درگیر می کنند. بازی واقعی معمولا به کودک اجازه می دهد چیزی را لمس کند، حرکت کند، زمین بخورد، دوباره بلند شود و با محیط اطرافش ارتباط برقرار کند. در بازی آزاد، کودک همیشه نمی داند قرار است چه اتفاقی بیفتد. ممکن است قوانین را خودش بسازد، نقش ها را تغییر دهد و حتی بازی را نیمه کاره رها کند و بازی دیگری شروع کند. اما در بسیاری از بازی های دیجیتال، جهان از قبل طراحی شده است. قوانین مشخص اند، هدف مشخص است و مسیر تجربه تا حد زیادی توسط طراح بازی تعیین شده است. این تفاوت مهم است؛ زیرا یکی از ارزشمندترین ویژگی های بازی کودک، آزاد بودن آن است. کودک نباید همیشه در جهانی بازی کند که شخص دیگری برایش ساخته است. گاهی باید خودش جهانش را بسازد. شاید به همین دلیل است که یک جعبه ساده می تواند برای یک کودک به ماشین، خانه، کشتی یا سفینه فضایی تبدیل شود. هیچ برنامه ای لازم نیست. تخیل خودش کار را انجام می دهد. البته مشکل فقط بازی های دیجیتال نیست. وقتی کودک ساعت های زیادی را مقابل صفحه نمایش می گذراند، ممکن است فرصت بازی در فضای واقعی، حرکت، ارتباط با همسالان و حتی تجربه طبیعت کمتر شود. مسئله اصلی بنابراین «صفحه نمایش یا بازی» نیست؛ مسئله تعادل میان انواع تجربه های کودکی است. کودک امروز باید بتواند هم در دنیای دیجیتال بازی کند و هم توپ را به زمین بزند، هم یک بازی ویدئویی را تجربه کند و هم با دوستانش بدون دخالت یک صفحه بازی جدیدی اختراع کند. شاید حتی مهم تر از محدود کردن زمان صفحه نمایش، این باشد که برای کودک جایگزین های واقعی و جذابی وجود داشته باشد. اگر تنها چیزی که در اختیار کودک است یک اتاق، چند وسیله تکراری و یک گوشی باشد، طبیعی است که صفحه نمایش برنده شود. اما اگر کودک امکان دویدن، ساختن، کشف کردن، کتاب خواندن، نقاشی، بازی گروهی و تجربه طبیعت را داشته باشد، جهان واقعی دوباره می تواند جذاب شود. در نهایت، صفحه نمایش بازی را به طور کامل از کودکی نگرفته است؛ اما شکل بازی را تغییر داده است. شاید نسل های قبل بیشتر «بازی را می ساختند»، در حالی که کودکان امروز بیشتر با «بازی های ساخته شده» روبه رو هستند. تفاوت این دو شاید کوچک به نظر برسد، اما برای رشد تخیل و استقلال کودک اهمیت زیادی دارد. کودک فقط به بازی کردن نیاز ندارد؛ به فرصتی نیاز دارد که خودش بازی را خلق کند. شاید بنابراین سوال واقعی این نباشد که «آیا صفحه نمایش جای بازی را گرفته است؟» بلکه این باشد: آیا هنوز برای کودکان جایی باقی گذاشته ایم که بازی را خودشان بسازند؟ پرسشی برای تامل: اگر فردا تمام صفحه نمایش ها را برای چند ساعت کنار بگذاریم، آیا کودک ما می داند چگونه خودش یک بازی بسازد؟
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال