آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهچگونه به کودک یاد بدهیم که ارزش خودش را از تعداد نگاه هایی که به او می شود، جدا کند؟
کودک چرا دنبال لایک است؟
شاید یک روز کودکمان تصویری را که ساخته، نقاشی ای را که کشیده یا ویدئویی را که منتشر کرده، چندین بار باز کند تا ببیند چند نفر آن را پسندیده اند. شاید حتی تعداد لایک ها برایش مهم تر از خود کاری شود که انجام داده است. اگر تعداد زیاد باشد، خوشحال می شود و اگر کم باشد، ممکن است ناراحت شود و فکر کند کارش خوب نبوده است. در نگاه اول شاید این رفتار ساده به نظر برسد، اما پشت یک «لایک» کوچک، نیاز بسیار بزرگی وجود دارد: نیاز به دیده شدن و پذیرفته شدن.
کودک از همان سال های اول زندگی دوست دارد دیده شود. وقتی نقاشی می کشد، آن را به والدین نشان می دهد. وقتی چیزی می سازد، منتظر واکنش ما می ماند. وقتی کاری را درست انجام می دهد، به چهره بزرگسال نگاه می کند تا بفهمد آیا موفق شده است یا نه. این نیاز چیز تازه ای نیست. آنچه تغییر کرده، شکل پاسخ گرفتن است. در گذشته کودک شاید منتظر تشویق مادر، پدر یا معلم می ماند؛ امروز ممکن است منتظر قلب ها و لایک های ده ها یا صدها نفر باشد.
مشکل از جایی آغاز می شود که کودک کم کم ارزش کار خودش را با واکنش دیگران اندازه بگیرد. اگر لایک زیاد باشد، احساس کند خوب است و اگر کم باشد، فکر کند کافی نیست. در این حالت، لایک دیگر فقط یک علامت ساده نیست؛ تبدیل می شود به نوعی معیار برای ارزشمندی.
این اتفاق برای بزرگسالان هم رخ می دهد. ما هم گاهی بعد از انتشار یک عکس، ناخودآگاه منتظر واکنش دیگران می مانیم. چند نفر دیدند؟ چند نفر پسندیدند؟ چرا فلانی واکنش نشان نداد؟ بنابراین عجیب نیست که کودک نیز همین رفتار را یاد بگیرد. کودک بسیاری از عادت های دیجیتال خود را نه از آموزش مستقیم، بلکه از مشاهده بزرگسالان یاد می گیرد.
اما ذهن کودک هنوز در حال شکل گرفتن است و مفهوم ارزشمندی درونی را به تدریج یاد می گیرد. اگر دائما به او پیام بدهیم که موفقیت یعنی تشویق شدن، ممکن است بعدها برای احساس خوب داشتن به تایید دیگران وابسته تر شود. در مقابل، اگر به او کمک کنیم بفهمد ارزش یک کار فقط به واکنش دیگران وابسته نیست، آرام آرام اعتماد بیشتری به قضاوت خودش پیدا می کند.
مثلا وقتی کودک نقاشی اش را نشان می دهد، شاید به جای اینکه فقط بگوییم «چه قشنگ!»، از او بپرسیم: «خودت کدام قسمت نقاشی را بیشتر دوست داری؟» این سوال ساده، توجه کودک را از نگاه دیگران به نگاه خودش برمی گرداند. او یاد می گیرد قبل از اینکه بپرسد «دیگران چه فکر می کنند؟»، از خودش بپرسد «من درباره کار خودم چه فکر می کنم؟»
این مهارت در دنیای دیجیتال اهمیت زیادی دارد. زیرا فضای آنلاین دائما به کودک یادآوری می کند که دیگران در حال تماشای او هستند. تعداد دنبال کنندگان، بازدیدها، لایک ها و نظرات می توانند به اعداد کوچکی تبدیل شوند که احساس ارزشمندی را تحت تاثیر قرار می دهند. کودک ممکن است به جای اینکه چیزی را چون دوست دارد منتشر کند، آن را منتشر کند چون فکر می کند دیگران بیشتر خواهند پسندید.
در این شرایط، حتی خلاقیت هم می تواند تغییر کند. کودک به جای اینکه چیزی را برای تجربه کردن بسازد، ممکن است چیزی بسازد که احتمال بیشتری برای دیده شدن داشته باشد. یعنی از «خلق کردن» به سمت «تایید گرفتن» حرکت کند.
اما باید مراقب باشیم که خود لایک را دشمن ندانیم. دریافت بازخورد و تشویق بخشی طبیعی از زندگی اجتماعی است. همه ما دوست داریم دیده شویم و از دیگران واکنش مثبت بگیریم. مسئله زمانی ایجاد می شود که لایک تنها منبع تایید کودک باشد یا ارزش خودش را با عدد روی صفحه اندازه بگیرد.
شاید یکی از مهم ترین کارهایی که والدین می توانند انجام دهند این باشد که به کودک یاد بدهند بین دیده شدن و ارزشمند بودن تفاوت وجود دارد. ممکن است کاری را انجام داده باشی و کسی آن را نبیند؛ اما آن کار همچنان ارزشمند باشد. ممکن است نقاشی ات هزار لایک نگیرد؛ اما همچنان برای تو زیبا و مهم باشد. ممکن است دیگران تو را تایید نکنند؛ اما این به معنای بی ارزش بودن تو نیست.
کودکی که این تفاوت را یاد بگیرد، در آینده کمتر اسیر عددها خواهد شد. شاید کمتر دنبال این باشد که «چطور بیشتر دیده شوم؟» و بیشتر بپرسد «چطور چیزی بسازم که واقعا برای من معنا داشته باشد؟»
شاید نسل آلفا در جهانی بزرگ شود که در آن دیده شدن بسیار آسان تر از گذشته است، اما خودشناسی سخت تر شده باشد. همه می توانند دیده شوند، اما مهم این است که کودک بداند چه کسی است، حتی وقتی هیچ کس او را نمی بیند.
شاید بنابراین سوال اصلی این نباشد که «کودک چرا دنبال لایک است؟» بلکه این باشد: ما چگونه به او یاد بدهیم که ارزش خودش را از تعداد نگاه هایی که به او می شود، جدا کند؟
پرسشی برای تامل: اگر فردا تمام لایک ها و تعداد دنبال کنندگان از صفحه کودکمان حذف شوند، آیا هنوز می داند چه چیزی در خودش ارزشمند است؟
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال