آیا موبایل؛ والدین جدید کودکان است؟

---

 

آیا موبایل؛ والد جدید کودکان است؟

گاهی در خانه صحنه ای را می بینیم که آن قدر تکرار شده است که دیگر به چشممان نمی آید: کودک بی قرار است، موبایل به دستش می دهیم و آرام می شود. کودک غذا نمی خورد، موبایل می آید. در ماشین حوصله اش سر رفته، موبایل می آید. گریه می کند، موبایل می آید. حتی گاهی فقط برای اینکه چند دقیقه سکوت داشته باشیم، صفحه نمایش را روشن می کنیم. موبایل در چنین لحظه هایی فقط یک وسیله سرگرمی نیست؛ گاهی نقش آرام کننده، سرگرم کننده، پرکننده زمان و حتی همراه کودک را بر عهده می گیرد. همین جا است که سوال مهمی شکل می گیرد: آیا موبایل دارد به والد جدید کودکان تبدیل می شود؟

البته موبایل نمی تواند و نباید جای والد را بگیرد. کودک به چیزی بسیار بیشتر از سرگرمی و اطلاعات نیاز دارد. او به رابطه انسانی، امنیت، محبت، گفت وگو و کسی نیاز دارد که احساساتش را ببیند و به آن ها پاسخ دهد. یک صفحه نمایش می تواند کودک را سرگرم کند، اما نمی تواند واقعا بفهمد چرا او ترسیده، چرا ناراحت است یا چرا امروز به آغوش نیاز دارد. با این حال، وقتی موبایل به پاسخ همیشگی ما به نیازهای کودک تبدیل می شود، ممکن است آرام آرام نقش هایی را بر عهده بگیرد که پیش از این بیشتر توسط والدین انجام می شد.

کودک بی حوصله است؛ موبایل سرگرمش می کند. کودک عصبانی است؛ موبایل حواسش را پرت می کند. کودک منتظر است؛ موبایل زمان را برایش پر می کند. کودک سوال دارد؛ اینترنت پاسخ می دهد. کودک تنهاست؛ بازی یا ویدئو همراهش می شود. در نتیجه، کودک ممکن است کم کم یاد بگیرد که برای هر احساس ناخوشایند، یک راه حل فوری بیرونی وجود دارد. ناراحتی را باید با سرگرمی پوشاند، بی حوصلگی را با محتوا پر کرد و سکوت را با صدا شکست. در حالی که بخشی از رشد کودک این است که یاد بگیرد احساساتش را تجربه و مدیریت کند، نه اینکه همیشه از آن ها فرار کند.

این موضوع البته به معنای مقصر دانستن والدین نیست. والدگری امروز آسان نیست. بسیاری از والدین خسته اند، کار می کنند، مسئولیت های زیادی دارند و گاهی واقعا به چند دقیقه آرامش نیاز دارند. اینکه گاهی موبایل به کودک بدهیم تا بتوانیم نفس بکشیم، لزوما اتفاق بدی نیست. مشکل زمانی ایجاد می شود که موبایل از یک ابزار کمکی به یک جایگزین رابطه تبدیل شود؛ زمانی که به جای اینکه با کودک درباره چیزی صحبت کنیم، صفحه ای جلوی او می گذاریم؛ به جای اینکه به او کمک کنیم با بی حوصلگی کنار بیاید، فورا سرگرمش می کنیم؛ یا به جای شنیدن سوال هایش، پاسخ را به جست وجوی اینترنتی واگذار می کنیم.

شاید یکی از تفاوت های مهم والدگری امروز با گذشته همین باشد. والدین گذشته نگران بودند کودک بیش از حد تلویزیون تماشا نکند؛ اما والدین امروز با جهانی روبه رو هستند که صفحه نمایش تقریبا همه جا حضور دارد. موبایل فقط تلویزیون نیست. دوربین است، بازی است، کتابخانه است، مدرسه است، دوست است، فروشگاه است، نقشه است و حالا حتی می تواند یک دستیار هوشمند باشد. به همین دلیل، جدا کردن کودک از موبایل تقریبا غیرممکن است. مسئله مهم تر این است که کودک رابطه سالمی با آن پیدا کند.

شاید بهترین سوال برای والدین این نباشد که «چند ساعت موبایل دست کودک باشد؟» بلکه این باشد که «در چه لحظه هایی موبایل دارد جای من را می گیرد؟» اگر کودک برای آرام شدن همیشه به موبایل نیاز دارد، اگر برای خوابیدن به آن وابسته است، اگر بدون آن نمی تواند چند دقیقه تنها بماند یا اگر اولین واکنش او در برابر هر احساس ناخوشایند رفتن سراغ صفحه است، شاید لازم باشد درباره نقش موبایل در زندگی او دوباره فکر کنیم.

کودک باید تجربه کند که وقتی ناراحت است، می تواند با یک انسان حرف بزند. وقتی حوصله اش سر رفته، می تواند خودش چیزی پیدا کند. وقتی عصبانی است، می تواند درباره احساسش صحبت کند. وقتی سوالی دارد، می تواند با والدینش گفت وگو کند. و وقتی تنهاست، همیشه لازم نیست صفحه ای برای پر کردن این تنهایی وجود داشته باشد.

در واقع، شاید بزرگ ترین خطر این نباشد که کودک زیاد موبایل استفاده می کند؛ بلکه این باشد که موبایل به آسان ترین پاسخ ما به نیازهای کودک تبدیل شود.زیرا کودک بیش از هر چیز از رابطه یاد می گیرد. او از نحوه پاسخ ما به گریه اش، سوالش، ترسش و بی حوصلگی اش یاد می گیرد که با جهان چگونه روبه رو شود.

موبایل می تواند ابزار فوق العاده ای برای کودکان باشد، اما نباید اولین کسی باشد که کودک هنگام ناراحتی به سراغش می رود. فناوری می تواند بخشی از کودکی باشد، اما نباید جای رابطه ای را بگیرد که اساس کودکی است.

شاید بنابراین سوال واقعی این نباشد که «آیا موبایل والد جدید کودکان است؟» بلکه این باشد: «ما در چه لحظه هایی، آگاهانه یا ناآگاهانه، نقش خودمان را به موبایل واگذار می کنیم؟»

پرسشی برای تامل: اگر کودک ما فردا در لحظه ناراحتی، بی حوصلگی یا ترس فقط یک انتخاب داشته باشد، ترجیح می دهیم اول سراغ صفحه نمایش برود یا ما؟

محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

---