آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهچه کسی حق دارد درباره دیده شدن زندگی یک کودک تصمیم بگیرد؟
آیا کودکی قابل انتشار است؟
شاید یکی از عجیب ترین اتفاقات کودکی امروز این باشد که کودک، پیش از آنکه خودش بتواند درباره زندگی اش تصمیم بگیرد، ممکن است بارها در اینترنت دیده شده باشد. اولین لبخند، اولین قدم، اولین روز مدرسه، تولد، سفر، بیماری، گریه، خنده، موفقیت و حتی لحظه هایی که کودک دوست نداشته کسی آن ها را ببیند، ممکن است با یک عکس یا ویدئو ثبت و منتشر شده باشند. والدین معمولا این کار را از روی عشق انجام می دهند؛ می خواهند لحظه های زیبا را ثبت کنند، با دوستان و خانواده به اشتراک بگذارند یا خاطرات کودکی فرزندشان را نگه دارند. اما سوال مهمی وجود دارد که شاید کمتر به آن فکر کرده باشیم: آیا کودکی که هنوز نمی تواند درباره انتشار تصویر خودش تصمیم بگیرد، واقعا باید در معرض انتشار عمومی قرار بگیرد؟
ما معمولا فکر می کنیم عکس کودک متعلق به والدین است، اما این عکس در واقع بخشی از زندگی و هویت خود کودک است. وقتی تصویری از یک کودک منتشر می شود، ممکن است سال ها باقی بماند و در آینده دوباره دیده شود؛ حتی زمانی که کودک بزرگ شده و دیگر با آن تصویر، آن لحظه یا حتی آن نسخه از خودش ارتباطی ندارد. شاید برای یک پدر یا مادر، عکس کودکی که با صورت شکلاتی لبخند می زند فقط یک خاطره شیرین باشد، اما برای همان کودک در شانزده یا بیست سالگی ممکن است تصویری باشد که هرگز دوست نداشته دیگران ببینند. مسئله فقط خوب یا بد بودن عکس نیست؛ مسئله این است که چه کسی حق دارد درباره دیده شدن زندگی یک کودک تصمیم بگیرد؟
این پرسش در عصر شبکه های اجتماعی جدی تر شده است. پیش از این، عکس های کودکی معمولا در آلبوم های خانوادگی باقی می ماند و تعداد محدودی از افراد آن ها را می دیدند. امروز یک عکس می تواند در چند ثانیه از تلفن والدین به صدها یا هزاران نفر برسد و بعد هم خارج از کنترل خانواده، کپی و بازنشر شود. کودک ممکن است حتی نداند تصویرش کجا منتشر شده و چه کسانی آن را دیده اند. در چنین شرایطی، مرز میان «ثبت خاطره» و «انتشار زندگی کودک» بسیار مهم می شود.
از طرف دیگر، همه انتشارها هم الزاما آسیب زا نیستند. والدین حق دارند بخشی از زندگی خانوادگی خود را با دیگران به اشتراک بگذارند و گاهی انتشار تصویر کودک بخشی طبیعی از ارتباطات خانوادگی و اجتماعی است. مسئله، حذف کامل کودک از فضای عمومی نیست؛ مسئله این است که کودک نباید به محتوایی تبدیل شود که دیگران بدون توجه به حریم خصوصی او مصرف کنند.
شاید لازم باشد قبل از انتشار هر تصویر، چند سوال ساده از خودمان بپرسیم: آیا کودک از این عکس خوشحال خواهد شد؟ آیا اگر خودش می توانست تصمیم بگیرد، با انتشار آن موافقت می کرد؟ آیا این تصویر اطلاعاتی درباره محل زندگی، مدرسه یا زندگی خصوصی او آشکار می کند؟ آیا ممکن است در آینده باعث خجالت یا آسیب او شود؟ و مهم تر از همه، آیا واقعا لازم است این لحظه را منتشر کنیم یا فقط می توانیم آن را برای خودمان نگه داریم؟
این نگاه، ما را به مفهوم مهمی می رساند: کودک حق دارد کودکی منتشرنشده هم داشته باشد. حق دارد بعضی لحظه های زندگی اش فقط برای خودش و خانواده اش باقی بماند. حق دارد اشتباه کند، خیس شود، گریه کند، لباس نامرتب بپوشد، حرفی عجیب بزند و مطمئن باشد که تمام این لحظه ها قرار نیست روزی در اینترنت به او برگردند.
شاید یکی از مهم ترین درس هایی که باید به نسل امروز بدهیم این باشد که هر چیزی که ارزش ثبت کردن دارد، الزاما ارزش منتشر کردن ندارد. دوربین می تواند روشن باشد، اما دکمه انتشار همیشه لازم نیست فشرده شود.
در آینده، احتمالا کودکان بیشتری خواهند پرسید: «چرا وقتی من کوچک بودم، این عکس را منتشر کردی؟» و شاید آن روز دیگر نتوانیم پاسخ ساده ای مثل «چون خیلی بامزه بودی» بدهیم. زیرا بامزه بودن کودک، به معنای از بین رفتن حق او برای حریم خصوصی نیست.
والدین امروز در واقع اولین مدیران هویت دیجیتال فرزندشان هستند؛ پیش از آنکه کودک خودش وارد شبکه های اجتماعی شود، ممکن است تصویری از او در اینترنت وجود داشته باشد. بنابراین شاید یکی از مسئولیت های جدید والدگری این باشد که نه فقط مراقب جسم و آینده کودک باشیم، بلکه مراقب ردپای دیجیتالی او نیز باشیم.
کودکی قرار نیست یک پروژه رسانه ای باشد. کودک انسان است؛ انسانی که هنوز فرصت نکرده خودش انتخاب کند چگونه دیده شود.
شاید بنابراین سوال واقعی این نباشد که «آیا کودکی قابل انتشار است؟»بلکه این باشد: «آیا ما حق داریم داستان کودکی فرد دیگری را پیش از آنکه خودش بتواند درباره آن تصمیم بگیرد، برای جهان تعریف کنیم؟»
پرسشی برای تامل: اگر فرزندمان در هجده سالگی تمام عکس ها و ویدئوهایی را که از کودکی او منتشر کرده ایم ببیند، آیا فکر می کنیم از اینکه زندگی اش را با دیگران به اشتراک گذاشته ایم خوشحال خواهد شد؟
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال