فرزند من خوشحال است یا فقط دارد خوب عمل می کند؟
گاهی وقتی از حال فرزندمان می پرسند، سریع جواب می دهیم: «خوبه؛ درسش خوبه، مدرسه اش خوبه، دردسری نداره و ازش راضی هستیم.» اما اگر یک لحظه مکث کنیم، می بینیم بیشتر درباره عملکرد او حرف زده ایم تا حالش. نمره های خوب، رفتار مناسب، انجام دادن تکالیف و راضی نگه داشتن والدین، لزوما به این معنا نیست که کودک حال خوبی دارد. ممکن است کودکی همه این کارها را به خوبی انجام دهد و در عین حال خسته، مضطرب یا حتی از درون تنها باشد.
کودکانی هستند که یاد گرفته اند گریه نکنند، شکایت نکنند، مخالفت نکنند و همیشه بگویند «باشه». از بیرون، بچه های ایده آلی به نظر می رسند؛ اما گاهی این آرامش بیش از آنکه نشانه حال خوب باشد، نشانه این است که کودک فهمیده برای دوست داشتنی بودن باید مطابق انتظار بزرگ ترها رفتار کند. کودکی که همیشه نگران ناراحت کردن پدر و مادر است، ممکن است بسیار «خوب» عمل کند، اما لزوما احساس امنیت نمی کند.
برای همین شاید بد نباشد به جای اینکه فقط بپرسیم «امروز چه نمره ای گرفتی؟» یا «معلم ازت راضی بود؟»، گاهی بپرسیم: «امروز چه چیزی خوشحالت کرد؟»، «چه چیزی اذیتت کرد؟»، «امروز دلت می خواست چه کاری بکنی؟» و مهم تر از همه، وقتی جوابش را شنیدیم، فورا نصیحت یا قضاوت نکنیم. اگر کودک هر بار که از ناراحتی اش حرف می زند با جمله هایی مثل «چیزی نیست»، «این که مشکلی نیست» یا «تو که همه چیز داری» روبه رو شود، کم کم یاد می گیرد احساساتش را پنهان کند.
خوشحال بودن هم به این معنا نیست که کودک باید همیشه خندان و بی دغدغه باشد. کودک سالم هم عصبانی می شود، غمگین می شود، شکست می خورد و گاهی حوصله هیچ کس را ندارد. سوال مهم این نیست که «آیا فرزند من همیشه خوشحال است؟» بلکه این است که آیا در خانه احساس می کند می تواند خودش باشد؟ آیا می تواند اشتباه کند بدون اینکه ارزشش زیر سوال برود؟ می تواند بگوید «نمی خواهم»؟ می تواند از چیزی ناراحت باشد بدون اینکه از دوست داشته نشدن بترسد؟
شاید یکی از بهترین کارهایی که والدین می توانند انجام دهند این باشد که ارزش کودک را از عملکردش جدا کنند. گاهی به جای «آفرین که بیست گرفتی» بگوییم «دیدم برایش تلاش کردی». و حتی گاهی بدون اینکه هیچ موفقیتی اتفاق افتاده باشد، به او نشان بدهیم که بودنش برای ما کافی است. کودک باید بداند دوست داشته شدنش مشروط به نمره، نظم، موفقیت یا رضایت ما نیست.
پس دفعه بعد که خواستیم بگوییم «بچه من خیلی خوبه»، یک سوال دیگر هم از خودمان بپرسیم: خوب برای چه کسی؟ برای مدرسه؟ برای والدین؟ برای اطرافیان؟ یا واقعا برای خودش؟
شاید مهم ترین نشانه حال خوب کودک این نباشد که همیشه خوب عمل می کند؛ این باشد که وقتی کنار ماست، لازم نمی بیند همیشه خوب عمل کند.
و شاید گاهی به جای اینکه از فرزندمان بخواهیم بهتر باشد، فقط لازم است به او اطمینان بدهیم که حتی وقتی خوب عمل نمی کند هم دوست داشتنی است.
دکتر محمدمهدی سیدناصری
حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال