بازی برای هر کودک؛ چرا نسخه پیچی رفتاری با چند بازی ساده کافی نیست؟

بازی برای هر کودک؛ چرا نسخه پیچی رفتاری با چند بازی ساده کافی نیست؟

نگاهی به نقش بازی در تنظیم هیجان، رشد شناختی و تقویت کارکردهای اجرایی کودکان

نویسنده: مهدی صفی آبادی

 پژوهشگر هنر، طراح بازی و فعال حوزه کودک و نوجوان

مقدمه؛ وقتی بازی به نسخه ای برای رفتار کودک تبدیل می شود

در سال های اخیر، گسترش محتوای آموزشی در شبکه های اجتماعی موجب شده است که بازی های کودکانه بیش از گذشته به عنوان ابزاری برای مدیریت رفتار، کاهش اضطراب، افزایش تمرکز و تقویت مهارت های اجتماعی معرفی شوند. پیشنهادهایی مانند حباب بازی برای کودکان مضطرب، نمایش عروسکی برای کودکان خجالتی، برج سازی برای کودکان عجول و بازی های هدف گیری برای کودکان کم توجه، نمونه هایی از این رویکرد هستند. اگرچه چنین پیشنهادهایی می توانند والدین و مربیان را به استفاده هدفمند از بازی تشویق کنند، اما پرسش مهم این است که آیا می توان برای هر ویژگی رفتاری کودک، بازی مشخصی تجویز کرد؟

پاسخ به این پرسش نیازمند شناخت تفاوت میان بازی به عنوان فعالیتی طبیعی، بازی آموزشی، مداخلات بازی محور و بازی درمانی تخصصی است. پژوهش های حوزه روان شناسی رشد و علوم شناختی نشان می دهند که بازی می تواند فرصت مناسبی برای تمرین مهارت های شناختی، هیجانی و اجتماعی فراهم کند؛ بااین حال، اثربخشی آن به عوامل متعددی از جمله سن، ویژگی های فردی کودک، محیط اجرا، ساختار فعالیت و کیفیت تعامل با بزرگسالان وابسته است.

بازی و تنظیم هیجان؛ فراتر از سرگرمی

تنظیم هیجان یکی از توانایی های اساسی در رشد روان شناختی کودک است. کودکان به تدریج می آموزند احساسات خود را شناسایی کنند، واکنش های هیجانی را مدیریت کنند و در موقعیت های دشوار از راهبردهای مناسب استفاده کنند.

برای نمونه، حباب بازی می تواند کودک را به انجام بازدم آرام و کنترل شده تشویق کند. پژوهش های بالینی درباره استفاده از حباب ساز در موقعیت های دندان پزشکی نشان داده اند که این فعالیت ممکن است به کاهش اضطراب موقعیتی کودکان کمک کند. بااین حال، کاهش اضطراب هنگام یک اقدام درمانی با درمان اختلالات اضطرابی تفاوت دارد.

همین مسئله درباره بازی های مرتبط با خشم و پرخاشگری نیز صدق می کند. اجرای یک بازی نمایشی با موضوع خشم، زمانی می تواند ارزش آموزشی داشته باشد که کودک در جریان آن فرصت شناخت احساسات، بررسی پیامد رفتار و تمرین پاسخ های جایگزین را پیدا کند. صرف نمایش خشم یا تخلیه هیجان، بدون هدایت مناسب، الزاما به بهبود تنظیم هیجان منجر نمی شود.

بنابراین، آنچه اهمیت دارد تنها نام یا ظاهر بازی نیست، بلکه سازوکار روان شناختی و کیفیت تجربه ای است که بازی برای کودک ایجاد می کند.

بازی، توجه و کارکردهای اجرایی

کارکردهای اجرایی مجموعه ای از فرایندهای شناختی هستند که به انسان در برنامه ریزی، کنترل رفتار، حفظ اطلاعات، تغییر راهبرد و دستیابی به اهداف کمک می کنند. سه مولفه مهم این مجموعه عبارت اند از حافظه کاری، کنترل بازداری و انعطاف پذیری شناختی.

بازی هایی مانند برج سازی، جورچین، بازی های نوبتی و فعالیت های مبتنی بر قواعد می توانند فرصت تمرین این توانایی ها را فراهم کنند.

برای مثال، کودکی که هنگام ساخت برج باید تعادل قطعات را حفظ کند، ممکن است ناچار شود پیش از اقدام فکر کند، نتیجه حرکت خود را پیش بینی کند و در صورت فروریختن سازه، راهبرد دیگری انتخاب کند. چنین تجربه ای می تواند زمینه تمرین برنامه ریزی، تحمل ناکامی و کنترل تکانه باشد.

بااین حال، باید میان موفقیت کودک در یک بازی و بهبود پایدار عملکرد شناختی او تفاوت قائل شد. کودکی که در برج سازی صبورانه رفتار می کند، الزاما در کلاس درس یا موقعیت های اجتماعی نیز همان میزان کنترل رفتاری را نشان نخواهد داد.

مرور نظام مند و فراتحلیل Scionti و همکاران (۲۰۲۰) نشان می دهد که مداخلات آموزش شناختی می توانند برخی مولفه های کارکردهای اجرایی کودکان پیش دبستانی را بهبود دهند؛ اما میزان اثربخشی و انتقال این دستاوردها به سایر موقعیت ها یکسان نیست.

ازاین رو، نباید هر فعالیت نیازمند تمرکز را به عنوان راهکاری اثبات شده برای رفع مشکلات توجه معرفی کرد.

نمایش عروسکی؛ فرصتی برای بیان غیرمستقیم احساسات

نمایش عروسکی از ظرفیت های ویژه ای در آموزش و تعامل با کودکان برخوردار است. عروسک می تواند به عنوان واسطه ای میان دنیای درونی کودک و محیط اجتماعی عمل کند و امکان بیان غیرمستقیم احساسات، نگرانی ها و تجربه های فردی را فراهم آورد.

در فعالیت های نمایشی، کودک می تواند نقش های متفاوتی را تجربه کند، گفت وگو بسازد، موقعیت های اجتماعی را بازآفرینی کند و پاسخ های مختلف به یک مسئله را بیازماید.

بااین حال، معرفی نمایش عروسکی به عنوان راه حل عمومی برای خجالتی بودن کودکان، ساده سازی موضوع است. کم حرفی، درون گرایی، احتیاط اجتماعی و اضطراب اجتماعی مفاهیم یکسانی نیستند و هرکدام نیازمند شناخت دقیق تری هستند.

از سوی دیگر، برخی کودکان ممکن است در فعالیت های گروهی نمایشی احساس فشار کنند. بنابراین، مشارکت در نمایش باید متناسب با آمادگی کودک، تدریجی و بدون اجبار باشد.

آیا بازی هدایت شده موثرتر است؟

یکی از موضوعات مهم در پژوهش های معاصر، تفاوت میان بازی آزاد و بازی هدایت شده است.

در بازی آزاد، کودک اختیار بیشتری برای انتخاب فعالیت، تعیین قواعد و تغییر مسیر بازی دارد. در بازی هدایت شده، بزرگسال با حفظ نقش فعال کودک، محیط یا تعامل را به گونه ای سازمان دهی می کند که فرصت یادگیری مشخصی ایجاد شود.

مرور نظام مند و فراتحلیل منتشرشده در سال ۲۰۲۲ درباره بازی هدایت شده نشان می دهد که این رویکرد در برخی پیامدهای یادگیری و رشد شناختی، از جمله بعضی مهارت های ریاضی و انعطاف پذیری شناختی، می تواند مزایایی داشته باشد. بااین حال، شواهد از برتری آن در تمام حوزه های رشدی حمایت نمی کنند.

این یافته اهمیت نقش مربی را برجسته می کند؛ مربی نباید صرفا بازی را اجرا کند، بلکه لازم است بداند چه زمانی مداخله کند، چه زمانی فرصت تجربه مستقل بدهد و چگونه سطح دشواری فعالیت را با توانایی کودک هماهنگ سازد.

خطر برچسب گذاری کودکان

یکی از آسیب های احتمالی محتوای آموزشی ساده سازی شده، تبدیل ویژگی های رفتاری به برچسب های ثابت است.

عبارت هایی مانند «بازی مخصوص کودک پرخاشگر» یا «بازی مناسب کودک کم توجه» ممکن است این تصور را ایجاد کنند که رفتار کودک مستقل از محیط، تجربه های پیشین، روابط خانوادگی و شرایط رشدی او قابل بررسی است.

درحالی که یک رفتار مشابه می تواند دلایل متفاوتی داشته باشد. برای مثال، دشواری در حفظ توجه ممکن است با خستگی، اضطراب، نامتناسب بودن فعالیت با سطح رشد یا عوامل متعدد دیگری ارتباط داشته باشد.

بنابراین، انتخاب بازی باید بر اساس مشاهده دقیق، شناخت نیازهای فردی و تعیین هدف مشخص انجام شود، نه صرفا بر مبنای یک عنوان رفتاری.

از معرفی بازی تا طراحی مداخله مبتنی بر شواهد

برای استفاده علمی از بازی در محیط های آموزشی و تربیتی، پیشنهاد می شود پنج پرسش اساسی مورد توجه قرار گیرد:

۱. هدف بازی چیست و کدام مهارت شناختی، هیجانی یا اجتماعی قرار است تمرین شود؟

۲. آیا بازی با سن، توانایی ها، علایق و شرایط رشدی کودک تناسب دارد؟

۳. چه سازوکاری در جریان بازی می تواند به تقویت مهارت موردنظر کمک کند؟

۴. نقش مربی، والد یا متخصص در هدایت فعالیت چیست؟

۵. پیشرفت کودک چگونه و با چه شاخص هایی ارزیابی خواهد شد؟

پاسخ به این پرسش ها می تواند بازی را از یک پیشنهاد عمومی به فعالیتی هدفمند و قابل ارزیابی تبدیل کند.

البته حتی یک بازی آموزشی ساختاریافته نیز لزوما مداخله درمانی محسوب نمی شود. بازی درمانی تخصصی نیازمند ارزیابی، آموزش حرفه ای، انتخاب رویکرد درمانی مناسب و بررسی مستمر نتایج است.

نتیجه گیری؛ بازی را بشناسیم، نه اینکه برای کودک نسخه بپیچیم

بازی یکی از مهم ترین بسترهای تجربه، یادگیری و تعامل اجتماعی در دوران کودکی است. بااین حال، ارزش تربیتی و شناختی آن را نمی توان صرفا بر اساس عنوان یا جذابیت ظاهری تعیین کرد.

پژوهش های موجود از ظرفیت برخی فعالیت های بازی محور برای تقویت مهارت های شناختی، خودتنظیمی و یادگیری حمایت می کنند، اما این یافته ها به معنای وجود یک بازی مشخص و موثر برای تمام کودکان دارای یک ویژگی رفتاری نیست.

ضروری است تولیدکنندگان محتوای آموزشی، مربیان و طراحان بازی، به جای ارائه نسخه های ثابت، به تفاوت های فردی، کیفیت تعامل، سازوکارهای یادگیری و شواهد پژوهشی توجه کنند.

پرسش اساسی این نیست که کدام بازی برای کدام کودک تجویز شود؛ بلکه این است که هر بازی چگونه، برای چه هدفی و در چه شرایطی می تواند فرصتی برای رشد کودک فراهم کند.

منابع علمی

۱. Scionti, N., Cavallero, M., Zogmaister, C., & Marzocchi, G. M. (2020). Is Cognitive Training Effective for Improving Executive Functions in Preschoolers? A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Psychology, 10, 2812.
DOI: 10.3389/fpsyg.2019.02812

۲. Skene, K., et al. (2022). Can Guidance During Play Enhance Children's Learning and Development in Educational Contexts? A Systematic Review and Meta-analysis. Child Development, 93(4), 1162–1180.
DOI: 10.1111/cdev.13730

۳. Diamond, A., & Ling, D. S. (2016). Conclusions about Interventions, Programs, and Approaches for Improving Executive Functions That Appear Justified and Those That, Despite Much Hype, Do Not. Developmental Cognitive Neuroscience, 18, 34–48.
DOI: 10.1016/j.dcn.2015.11.005

۴. Yogman, M., et al. (2018). The Power of Play: A Pediatric Role in Enhancing Development in Young Children. Pediatrics, 142(3), e20182058.
DOI: 10.1542/peds.2018-2058

۵. Diamond, A. (2013). Executive Functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168.
DOI: 10.1146/annurev-psych-113011-143750

مهدی صفی آبادی
پژوهشگر هنر، طراح بازی و فعال حوزه کودک و نوجوان

یادداشت پژوهشی برای انتشار در پایگاه علمی سیویلیکا