معماران عصر ظهور؛ آینه داران آینده و نسل پیشران تمدن از منظر رهبر شهید

واکاوی منظومه تربیتی، هویتی و تمدنی حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای در باب کودک، نوجوان و جوان

چکیده

این مقاله پژوهشی و تحلیلی با تکیه بر اسلوب منظومه شناختی، به بررسی جامع دیدگاه های رهبر شهید، حضرت آیت الله العظمی سید علی حسینی خامنه ای پیرامون سه دوره حیاتی رشد انسانی یعنی «کودکی»، «نوجوانی» و «جوانی» می پردازد. فرضیه بنیادین نوشتار حاضر بر این استوار است که در اندیشه سیاسی و تربیتی ایشان، نسل نوپای انقلاب نه مصرف کننده فرآورده های فرهنگی و نظاره گر تحولات، بلکه «سوژه تاریخ ساز»، «سرمایه تمدنی» و «معماران حقیقی پی ریزی جامعه مهدوی» شناخته می شوند. این جستار با تبیین تمایز بنیادین میان انسان شناسی توحیدی و نگاه مصرف گرایانه و ابزاری جهان سرمایه داری به نسل جوان، راهبردهای سه گانه ایشان را در عرصه های «باغبانی فطرت کودکانه»، «صیانت و بارورسازی هویت ملی-دینی در برزخ نوجوانی» و «میدان داری جوانان در خطوط مقدم علم، فناوری، جهاد و تحقق بیانیه گام دوم انقلاب» به تفصیل تحلیل می نماید. در نهایت، با پیوند زدن این راهبردها با غایت شناسی تاریخ، نشان داده می شود که چگونه تربیت نسلی در نگاه قائد شهید، مقدمه حتمی و تمهیدگر لشکریان حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است.

واژگان کلیدی: رهبر شهید، کودکان، نوجوانان، جوانان، تربیت توحیدی، هویت تمدنی، گام دوم انقلاب، تمدن نوین اسلامی، انتظار مهدوی.

طلیعه و مبانی نظری؛ بازخوانی انسان شناسی توحیدی در برابر کالاشدگی نسل نو

در منظومه فکری مکاتب مادی و لیبرال-دموکراسی، کودکان و نوجوانان عمدتا به مثابه «بازار هدف صنایع تجاری، سرگرمی و بازی های مجازی» نگریسته می شوند و جوانان ابزارهایی در خدمت انباشت سرمایه، نیروی کار یدی و چرخ دنده های نظام تکنوکراتیک به شمار می روند. این تقلیل گرایی مادی، بشر را از اصالت روحانی تهی کرده و بحران هویت، پوچ گرایی و ازخودبیگانگی را در جهان معاصر دامن زده است.

در نقطه مقابل، رهبر شهید با ابتناء به جهان بینی قرآنی، انسان را مسجود ملائک، حامل امانت الهی و صاحب سرشت پاک فطری معرفی می نماید. از این منظر، دوره کودکی موسم باروری بذر ایمان، دوره نوجوانی هنگامگاه جوشش تفکر نقاد و انتخاب گری، و دوره جوانی اوج فوران انرژی پیشران برای فتح قله های فضیلت و استقلال تمدنی است. نگاه ایشان به جوانان، نه یک نگاه تعارفی، تزیینی یا عاطفی، بلکه «اعتقاد راهبردی به توانمندی درون زا» است. ایشان بارها تاکید فرمودند که هر انقلابی که نسل نوین آن نتواند آرمان ها را از پدران خود تحویل بگیرد و با نیروی خلاقیت بازتولید کند، محکوم به زوال است؛ و سر ماندگاری انقلاب اسلامی ایران دقیقا در همین انتقال حماسی مشعل آگاهی به دست نوجوانان و جوانان نهفته است.

ساحت نخست: جهان پاک کودک؛ باغبانی فطرت و مسئولیت تمدن ساز خانواده و مدرسه

در هندسه اندیشه تربیتی رهبر شهید، دوره کودکی حساس ترین و سرنوشت سازترین مرحله پی ریزی شاکله انسانی است:

یکم: نظریه باغبانی به جای قالب ریزی مکانیکی

ایشان مکررا گوشزد می کردند که رویکرد مربیان، معلمان و والدین نسبت به کودکان نباید شبیه به کار با مواد خام در کارخانه باشد، بلکه باید به شیوه یک «باغبان دلسوز و ماهر» صورت پذیرد. کودک، دانه ای است دارای استعدادهای الهی نهفته که وظیفه نظام آموزشی، ایجاد بستر برای شکوفایی آزادانه و طبیعی آن بر مدار فطرت پاک توحیدی است. ایشان در توصیف رسالت خطیر معلمان این سنین فرموده اند:

«معلمی که به کودک دبستانی و پیش دبستانی الفبای زبان و دانایی می آموزد، در حقیقت در حال تراشیدن الماس وجود انسانی و پایه گذاری بنیان های اخلاقی یک ملت است. اگر در این مرحله، راستگویی، شجاعت، عطوفت، عزت نفس و غیرت دینی در روح کودک کاشته شود، جامعه تا دهه ها در برابر طوفان های فساد بیمه خواهد شد.»

دوم: پاسداری از زبان، خیال و کتاب کودک

یکی از دغدغه های همیشگی و عمیق فرهنگی رهبر شهید، ادبیات کودک و محصولات بصری بود. ایشان بر این باور بودند که هجوم انیمیشن ها، بازی ها و داستان های تحمیلی غرب، نه صرفا سرگرمی، بلکه پروژه ای دقیق برای تسخیر مخیله کودکان، ریشه کنی باورهای بومی و عادت دادن ذهن به الگوهای رفتاری بیگانه است. از این رو، ایشان بارها نویسندگان متعهد، هنرمندان و متولیان تعلیم و تربیت را به «آفرینش قهرمان های ملی، قرآنی و حماسی متناسب با ذائقه کودک» فراخواندند تا فرزندان ایران، پیش از هر چیز، با تاریخ پرافتخار و ریشه های هویتی خویش مانوس گردند.

ساحت دوم: دوره نوجوانی؛ موسم جوشش استقلال، شکوفایی هویت و پاتک به شبیخون فرهنگی

اگر کودکی دوران پذیرش ناخودآگاه باشد، نوجوانی هنگامگاه طغیان حس استقلال، شکل گیری پرسش های بنیادین وجودی و تمنای اثبات خویشتن است. رهبر شهید به این برهه با احترامی ژرف و در عین حال حساسیتی فوق العاده می نگریستند:

یکم: تکریم شخصیت نوجوان به مثابه یک صاحب رای

ایشان شدیدا مخالف تحقیر نوجوانان یا نادیده گرفتن استقلال طلبی آنان بودند. از دیدگاه رهبر شهید:

• نوجوان نیازمند گفتگو است، نه تحکم: زبان گفتگو با نوجوان امروز، زبان اقناع، استدلال و مهربانی است. نصیحت های خشک و کلیشه ای نه تنها مشکلی را حل نمی کند، بلکه فاصله آفرین است.
• مسئولیت بخشی در محیط خانه و مدرسه: باید کارهای جدی را به دوش نوجوان گذاشت تا احساس مفید بودن و بلوغ اجتماعی پیدا کند. تشکیل تشکل های دانش آموزی، فعالیت های امدادی و گروه های سرود و علم آموزی، میدان های تمرین حکمرانی فردا هستند.

دوم: مواجهه هوشمندانه با گردباد شبیخون فرهنگی

رهبر شهید اصطلاحاتی چون «ناتوی فرهنگی»، «جنگ نرم» و «محاصره تبلیغاتی» را به کار بردند تا توجه جامعه را به تمرکز دشمن بر مغز و قلب نوجوانان جلب کنند. دشمن می داند که اگر نسلی را در دوران نوجوانی از هویت ملی، غیرت مذهبی و امید به آینده تهی کند، برای از پای درآوردن آن کشور به هیچ شلیک و موشکی نیاز نخواهد داشت. راهکار رهبر شهید در برابر این یورش، منفعل شدن یا بستن کورکورانه درها نبود؛ بلکه «قوی سازی ذهن نوجوان از طریق کتابخوانی، آشنایی با تاریخ معاصر و شناخت ماهیت واقعی تمدن مادی غرب» به شمار می رفت.

ساحت سوم: جوان انقلابی؛ موتور پیشران تاریخ و ستون فقرات گام دوم انقلاب

اوج حماسه اندیشه رهبر شهید در تبیین جایگاه «جوان» تجلی می یابد. ایشان جوانان را نه «امیدهای آینده»، بلکه «پیشران های حاضر و گره گشایان امروز» می دانستند.

یکم: پیشتازی جوانان در عرصه های سرنوشت ساز انقلاب

رهبر شهید در تحلیل تاریخ پرشکوه دفاع مقدس و سال های پس از آن، همواره یادآور می شدند که فرماندهان خط شکن لشکرهای سپاه اسلام (همچون شهید باقری، شهید زین الدین، شهید همت و شهید خرازی)، جوانانی بیست تا بیست و پنج ساله بودند که بر بزرگ ترین اتاق های فکر نظامی جهان غلبه کردند.

ایشان این سنت الهی را به میدان های نوین تسری دادند:

• جهش در صنایع دفاعی و هوافضا: ساخت موشک های نقطه زن، سامانه های پدافندی و پهپادهای پیشرفته با دستان جوانان دانشمندی که میانگین سنی آنان کمتر از سی سال بود.
• انقلاب در فناوری هسته ای، نانو و سلول های بنیادی: طلایه داری نخبگان جوانی چون شهید شهریاری و شهید احمدی روشن که مرزهای تحریم های پیچیده را در هم شکستند.
• حرکت های جهادی و محرومیت زدایی: هجرت هزاران گروه از دانشجویان و جوانان متخصص به محروم ترین نقاط کشور برای ساخت مدرسه، درمان بیماران و آبادانی روستاها.

دوم: منشور گام دوم؛ مانیفست جوان گرایی تمدنی

صدور بیانیه تاریخی گام دوم انقلاب در چهلمین سالگرد پیروزی نهضت، شاهکار اعتماد راهبردی رهبر شهید به جوانان بود. ایشان خطاب مستقیم این بیانیه سرنوشت ساز را نسل جوان قرار دادند و ماموریت ساخت «تمدن نوین اسلامی» و آماده سازی جهان برای طلوع خورشید ولایت عظمی را به دستان پرتوان آنان سپردند:

«اینک در آغاز فصل جدیدی از حیات جمهوری اسلامی، من روی سخن را متوجه جوانان می سازم؛ نسلی که وارد میدان عمل می شود تا بخش دیگری از راه پرافتخار را طی کند… چشم امید این انقلاب به بازوان نیرومند، اندیشه های نوآورانه و ایمان زلال جوانان است.»

ساحت چهارم: هندسه سه گانه رشد؛ منشور «تحصیل، تهذیب، ورزش»

رهبر شهید برای آنکه انرژی جوشان جوانی دچار افراط و تفریط نشود، یک منظومه تربیتی متعادل، واقع بینانه و کارآمد را در سه کلمه خلاصه کردند: «تحصیل، تهذیب و ورزش». این سه رکن، پایه های شکل گیری شخصیت انسان طراز انقلاب و مهدویت را می سازند:

۱. تحصیل (اقتدار علمی):

• علم آموزی در نگاه رهبر شهید صرفا حفظ محفوظات برای مدرک گرایی نیست، بلکه جهادی پیوسته برای رسیدن به «مرجعیت علمی جهان» است («العلم سلطان؛ دانش، مایه اقتدار و برتری است»). جوان مومن باید سرآمد شاخه های دانش روز باشد تا کشور محتاج بیگانگان نماند.

۲. تهذیب (صیانت اخلاقی و صفای باطن):

• علم بدون تزکیه، بدترین ابزار ویرانی تمدن هاست. رهبر شهید همواره جوانان را به حفظ نماز اول وقت، شرکت در محافل انس با قرآن، اعتکاف های شورانگیز ماه رجب و تهجد سحرگاهی فرا می خواندند و می فرمودند: «دل جوان مانند زمین حاصلخیز و آینه ای پاک است؛ هر عبادتی در جوانی، ریشه ای تا ابد در روح انسان می دواند.»

۳. ورزش (نشاط جسمی و روحیه سلحشوری):

• تن آسایی و سستی بدنی، آفت تفکر انقلابی است. رهبر شهید که خود اهل کوهنوردی مداوم و مروج ورزش های همگانی بودند، سلامت جسم را مرکب عقل سلیم و لازمه حضور در نبردهای سنگین می دانستند و جوانان را به تقویت جسم در کنار روح فرمان می دادند.

ساحت پنجم: نسل منتظر؛ از پشت میزهای مدرسه تا صفوف سپاه مصلح کل

پیوند وثیق میان «تربیت نسل جوان» و «مساله مهدویت»، نگین درخشان منظومه رهبر شهید است. ایشان هرگز مهدویت را به یک پدیده ماورایی و منفک از مسئولیت های عملی نسل امروز تبدیل نکردند:

یکم: انتظار یعنی تولید شایستگی و آمادگی سربازی

ایشان بر این باور بودند که امام زمان (عج) نیازمند سربازانی است که در تراز رسالت جهانی باشند:

• سربازی که به زبان های زنده دنیا مسلط باشد؛
• بر فناوری های نوین اطلاعاتی، هوش های نوین و علوم استراتژیک احاطه داشته باشد؛
• از نظر اخلاقی به مقام ایثار و شجاعت کامل رسیده باشد؛
• در میدان های پیچیده ادراکی و جنگ های شناختی فریب سناریوهای استکبار را نخورد.

از این رو، دانش آموزی که پشت میز مدرسه با جدیت درس می خواند یا دانشجویی که در آزمایشگاه به کشف علمی دست می زند، اگر نیت خود را اعتلا و یاری حق قرار دهد، در حال خدمت مستقیم به جبهه مهدوی است.

دوم: سرودهای جمعی؛ جلوه همبستگی نسلی

شکل گیری همخوانی ها و سرودهای مهدوی که توسط میلیون ها کودک و نوجوان در سراسر میهن و جهان اسلام هم نوا شد (به ویژه در آثاری چون سرود حماسی سلام فرمانده)، نمونه ای عینی از تحقق بینش رهبر شهید بود؛ پیوند قلبی نسلی که با تمام وجود اعلام می کردند در انتظار نایب نمانده اند و با نایب، عهد وفاداری به امام عصر را تا آخرین قطره خون بسته اند.

ساحت ششم: سبک زیست پدرانه رهبر شهید؛ الفت صمیمانه با کودکان و جوانان

آنچه کلام رهبر شهید را در دل نسل های نو نفوذپذیر می ساخت، تنها عمق فلسفی سخنانش نبود، بلکه «مشی رفتاری، پدرانه و پرمهر ایشان» بود:

• نوازش فرزندان شهدا: در دیدارهای مکرر با خانواده های شهدای دفاع مقدس، شهدای هسته ای و شهدای مدافع حرم، آغوش گرم ایشان مامن کودکان بی قراری بود که پدرانشان را فدای استقلال امت کرده بودند.
• دیدارهای دانشجویی چندساعته: جلسات پرحرارت، صریح، بدون لکنت و سرشار از نقد دانشجویان با رهبر شهید، بی نظیرترین الگوی مردم سالاری دینی و شنیدن صدای نسل نو در جهان بود؛ جلساتی که در آن، قائد امت ساعت ها با حوصله به سخنان پرشور جوانان گوش فرا می دادند و با تبسم و استدلال به گفتگو می نشستند.
• تجلیل از نخبگان المپیادی و قهرمانان ورزشی: دست مهربان ایشان همواره بر شانه جوانان مدال آور، برگزیدگان مسابقات علمی و ورزشکارانی بود که پرچم افتخار میهن را به اهتزاز درمی آوردند.

فرجام و نتیجه گیری؛ امانتی تاریخی بر دوش نسل معمار

مطالعه عمیق دیدگاه های رهبر شهید این درس بزرگ را آشکار می سازد که «بزرگ ترین پروژه استکبار جهانی در قرن معاصر، ناامیدسازی و هویت زدایی از کودکان، نوجوانان و جوانان است»؛ و متقابلا، «بزرگ ترین هنر و شاهکار انقلاب اسلامی، تبدیل این نسل به پیشتازان تمدن سازی و علمداران ایمان است».

رهبر شهید که خود در سحرگاهان رمضان سال هزار و چهارصد و چهل و هفت، پس از عمری مجاهدت بی امان به فیض شهادت نائل آمد و روح مطهرش در اعلی علیین آرام گرفت، علم افتخار این نهضت را به دستان فرزندان، نوجوانان و جوانان برومندی سپرد که با دستمایه «تحصیل، تهذیب و تفکر انقلابی» پرورش یافته اند. امروز رسالت این نسل، صیانت از این میراث گلگون، درهم شکستن هیمنه استکبار در میادین علم و مقاومت، و برپا داشتن پایه های حکومت عدل جهانی به رهبری مهدی موعود (عج) است. این نسل، نسلی است که بناست ان شاءالله چشم بشریت را به جمال دلربای قطب عالم امکان روشن سازد.

منابع و ارجاعات پژوهشی

۱. قرآن کریم.

۲. نهج البلاغه، گردآوری سید شریف رضی، خطبه ها و نامه ها پیرامون تربیت و بصیرت.

۳. خامنه ای، سید علی، متن کامل بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی خطاب به ملت ایران و جوانان، بیست و دوم بهمن هزار و سیصد و نود و هفت.

۴. خامنه ای، سید علی، تربیت نسل نو در مکتب اسلام، گزیده بیانات پیرامون آموزش و پرورش و سند تحول بنیادین، انتشارات صهبا، تهران.

۵. خامنه ای، سید علی، دیدارها و بیانات در جمع نخبگان علمی، دانشگاهیان و دانشجویان (مجموعه سال های هزار و سیصد و هفتاد تا هزار و چهارصد و چهار)، دفتر نشر آثار.

۶. خامنه ای، سید علی، الگوی جوان مومن انقلابی؛ مولفه ها و شاخص ها، پژوهشکده باقرالعلوم، قم.

۷. خامنه ای، سید علی، بیانات پیرامون ناتوی فرهنگی، جنگ نرم و رسالت جوانان در عرصه فضای مجازی، پایگاه اطلاع رسانی دفتر نشر آثار.

۸. مطهری، مرتضی، تعلیم و تربیت در اسلام، انتشارات صدرا، تهران.

۹. جوادی آملی، عبدالله، حق و تکلیف در اسلام و جایگاه نسل جوان، نشر اسراء، قم.

۱۰. کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، باب تادیب و تربیت فرزندان و فضیلت عبادت در جوانی، دارالکتب الاسلامیه، تهران.