آنومی قدرت و فرسایش اراده؛ واکاوی تطبیقی لغزش های ساختاری در تفاسیر قرآن و پرونده های کلان مدرن (مطالعه تطبیقی دربار مصر و شبکه اپستین)

چکیده

یکی از چالش های بنیادین در تاریخ اندیشه کیفری و اخلاقی، تقلیل پدیدارشناختی انحرافات و لغزش ها به برچسب های ذات گرایانه و تمایزات جنسیتی بوده است؛ رویکردی که در آن یا بار گناه و اغواگری بر دوش یک جنس نهاده شده، یا فرادستان قدرت در سایه تحلیل های فردگرایانه کلاسیک از دامنه مسئولیت ساختاری گریخته اند. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر بازخوانی متون تفسیری شیعه (به ویژه المیزان فی تفسیر القرآن) و نظریه های نوین جرم شناسی انتقادی (فشار ساختاری، آنومی و یادگیری اجتماعی)، به کالبدشکافی مفهوم «لغزش در بستر قدرت» می پردازد. یافته های این مطالعه در قالب یک مدل تطبیقی نشان می دهد که رفتارهای درباریان در سوره مبارکه یوسف (ع) و شبکه سازمان یافته فساد در پرونده معاصر «جزیره جفری اپستین»، هر دو تجلی آشکار تضعیف اراده اخلاقی و شیءانگاری انسان در شرایط «انباشت ثروت، فقدان نظارت نهادی و مصونیت طبقاتی» هستند. بر این اساس، جنسیت نقشی کاملا خنثی در تبیین ریشه ای لغزش دارد؛ بلکه «مسئولیت کیفری بافت مند» ایجاب می کند سیاست جنایی مدرن، نوک پیکان جرم انگاری و سرزنش را از مصادیق خرد به سمت کانون های آنومیک قدرت و شبکه های نفوذ معطوف سازد.

واژگان کلیدی: لغزش ساختاری، آنومی قدرت، تفاسیر شیعه، دربار مصر، شبکه اپستین، مسئولیت کیفری بافت مند، جرم شناسی انتقادی.

۱. مقدمه و بیان مسئله: از توهم ذات گرایی تا واقعیت ساختار

حقوق کیفری کلاسیک که بر پایه های فلسفه لیبرال قرن هجدهم بنا شد، انسان را فاعلی کاملا خودمختار، عقلانی و رها از جبرهای بیرونی فرض می کند که در خلا دست به انتخاب مجرمانه می زند. هم راستا با این نگرش انتزاعی، رسوبات تفکرات مردسالارانه تاریخی نیز همواره کوشیده اند تا سقوط های اخلاقی و لغزش ها را با روایت های تقلیل گرایانه جنسیتی توجیه کنند؛ روایتی که بارها زن را محور وسوسه و سقوط معنوی جامعه شناسانده است.

اما آیا انحرافات بنیادین بشری در طول تاریخ واقعا بر پایه جنسیت شکل گرفته اند، یا این «موقعیت زیسته»، «میزان دسترسی به ابزارهای اعمال سلطه» و «تراکم ثروت» است که جهت گیری اراده انسان را بازتولید می کند؟ قرآن کریم در طرح رویدادهای تاریخی، رویکردی عمیقا جامعه شناختی و ساختارگرا دارد. با خوانش تفاسیری چون المیزان و پیوند دادن آن با پرونده های سده بیست ویکم مانند شبکه موسوم به «جزیره اپستین»، پرده از حقیقتی یکسان برداشته می شود: هرم قدرت هرگاه از نظارت عمومی و مهار اخلاقی تهی شود، الگوهای رفتاری یکسانی از طغیان، استثمار، فساد قضایی و فرسایش اراده اخلاقی تولید می کند؛ خواه در دربار فراعنه مصر باشد و خواه در کلوپ های نخبگان الیگارشی سرمایه داری معاصر.

۲. کالبدشکافی قرآنی لغزش دربار: استغنای طبقاتی و مسخ عاملیت

قرآن کریم در سوره یوسف، آن گاه که به حوادث پیرامون کاخ عزیز مصر، همسر وی و زنان اشراف زاده قاهره باستان می پردازد، فضا را به مثابه یک «اکوسیستم بیمار» ترسیم می کند. علامه طباطبایی (ره) در المیزان با موشکافی شگرفی تبیین می کنند که ریشه انحراف دربار، در سه عامل ساختاری ریشه دوانده است:

1. طغیان ناشی از استغنای کاذب: مصداق آیه شریفه «کلا ان الانسان لیطغی * ان رآه استغنی»؛ طبقه حاکم به سبب انباشت بی حساب مواهب مادی، خود را از چارچوب قانون و حسابرسی معاف می دانستند. این استغنای توهم آمیز، اراده اخلاقی را فلج کرده و «لغزش» را به هنجار پذیرفته شده محافل خصوصی بدل می سازد.
2. شیءانگاری انسان و سقوط در کالایی سازی: در منطق درباری، حضرت یوسف (ع) نه یک انسان با کرامت ذاتی و عاملیت مستقل، بلکه برده و کالایی قابل تصاحب و مصرف تعریف می شود. این کالاانگاری انسان، امضای مشترک تمام ساختارهای فاسد قدرت در تاریخ است.
3. هم نوایی جمعی و فشار خرده فرهنگی دربار: مجلسی که با حضور زنان اشراف و ترنج و کارد برپا شد، نشان دهنده یک خرده فرهنگ اشرافی بود که در آن هنجارشکنی جنسی نه به مثابه گناه، بلکه به عنوان یک فخر طبقاتی بازنمایی می شد. وقتی ساختار فاسد باشد، اراده تک تک اعضا در هنجارهای انحرافی آن ساختار ذوب می شود.

۳. پرونده جزیره اپستین: بازتولید مدرن آنومی قدرت در قرن بیست ویکم

اگر قصر عزیز مصر نماد فئودالیسم و اشرافیت باستانی بود، ماجرای شبکه قاچاق جنسی و بهره کشی سازمان یافته «جفری اپستین» و همکارش گیلین ماکسول (Ghislaine Maxwell)، نماد عریان سرمایه داری الیگارشیک و دیجیتال مدرن است. این پرونده نشان داد که چگونه دسترسی به ثروت میلیاردی و روابط وثیق با بالاترین مقامات سیاسی، بانکی، علمی و حتی خاندان های سلطنتی، جزیره ای خودمختار (Little Saint James) را به کانون جرایم هولناک علیه کودکان و نوجوانان بدل ساخت.

در این پرونده، نکات زیر از منظر جرم شناسی تحلیلی قابل استخراج است:

• خنثی بودن جنسیت: شبکه استثمار توسط مردان و زنان قدرتمند به طور مشترک مهندسی شد. گیلین ماکسول به عنوان یک زن از طبقه اشراف بریتانیا، نقشی محوری در ترغیب و جذب قربانیان ایفا کرد؛ امری که ثابت می کند در بستر فساد قدرت، عاملیت مجرمانه به جای پایه های جنسیتی، مستقیما از وفاداری به شبکه منفعت تغذیه می کند.
• فروپاشی نظارت و فساد سیستم قضایی: اپستین در سال ۲۰۰۸ با وجود اتهامات سنگین، به واسطه اعمال نفوذ سیاسی و استفاده از وکلای یقه-سفید، به توافقی نامتعارف و مضحک (Non-Prosecution Agreement) دست یافت و عملا از مجازات واقعی گریخت؛ پدیده ای که در ماجرای یوسف (ع) نیز تکرار شد؛ آنجا که علیرغم اثبات بی گناهی یوسف از طریق شهادت شاهد و دریده شدن پیراهن از پشت («ان کان قمیصه قد من دبر»)، تصمیم هیئت حاکمه برای حفظ آبروی طبقاتی دربار، زندانی کردن فرد بی گناه بود («ثم بدا لهم من بعد ما راوا الآیات لیسجننه حتی حین»).

۴. جدول تطبیقی: هم پوشانی های ساختاری دربار مصر و شبکه اپستین

۵. نقد جرم شناختی تقلیل گرایی جنسیتی و بازتعریف «مسئولیت بافت مند»

نظریه های کلاسیک حقوق جزا، مسئولیت را متغیری انتزاعی و فردمحور می دانند؛ حال آنکه یافته های این پژوهش، ضرورت پذیرش نظریه «مسئولیت کیفری بافت مند» را مبرهن می سازد:

1. رد انتساب ذاتی لغزش به زنان: نه زلیخا به دلیل زنانگی اش لغزید و نه گیلین ماکسول؛ بلکه استقرار در هرم فسادآور طبقاتی، اراده آنان را در جهت همنوایی با الگوهای مجرمانه هدایت کرد. چنان که مردان حاضر در هر دو صحنه تاریخی نیز دقیقا در همان مسیر استثمار گام برداشتند.
2. سهم ساختار در بازتولید جرم: هنگامی که سیستم کیفری از ریشه یابی ساختارهای نامتوازن غافل می شود، عملا به ابزاری برای تثبیت موقعیت قدرتمندان و سرکوب قربانیان فرودست تبدیل می گردد.

۶. نتیجه گیری و افق های کاربردی در سیاست جنایی

تطبیق آموزه های قرآنی با بحران های بزرگ عصر مدرن، آموزه ای رهایی بخش برای نظام های حقوقی معاصر در بر دارد:

• نخست، متون دینی شیعه، پیشگام رویکردهای جرم شناسی انتقادی هستند؛ چراکه منشا لغزش های ویرانگر را نه در تمایلات غریزی محض، بلکه در سازوکارهای ظالمانه ثروت اندوزی و فقدان پاسخ گویی قدرت بازشناسی کرده اند.
• دوم، عدالت ترمیمی و سیاست جنایی راستین زمانی تحقق می یابد که قانون گذار دست از سرزنش های سطحی و جنسیت زده بردارد و ابزارهای شفافیت، نظارت مالی و سلب مصونیت های فراقانونی را در راس اولویت های پیشگیری از جرم قرار دهد.

تنها در این صورت است که می توان از تکرار فجایعی که از دربار مصر باستان تا جزایر مدرن اقیانوس اطلس امتداد یافته اند، در جامعه امروز جلوگیری کرد.

منابع

• طباطبایی، سید محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت: موسسه الاعلمی للمطبوعات.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصرخسرو.
• Agnew, Robert. (1992). Foundation for a General Strain Theory of Crime and Delinquency. Criminology.
• Akers, Ronald L. (2009). Social Learning and Social Structure: A General Theory of Crime and Deviance. Transaction Publishers.
• Barak, Gregg. (2015). The Routledge International Handbook of the Crimes of the Powerful. Routledge.