«تبارشناسی لغزش در ترازوی جرم شناسی و تفاسیر شیعه؛ گذار از مسئولیت انتزاعی به عدالت بافت مند»
چکیده
نظام های کیفری معاصر همچنان متاثر از سنت کلاسیک سده های هجدهم و نوزدهم، فاعل انسانی را عنصری مجرد و دارای اراده کاملا مستقل از موقعیت فرض می کنند و بر پایه دوگانه انعطاف ناپذیر «مسئولیت مطلق یا رافعیت مطلق» به انشای رای می پردازند. این الگوی صلب در مواجهه با طیف خاکستری انحرافات رفتاری—که از آن تحت عنوان «لغزش» (Lapse/Slip) یاد می شود—دچار بن بست تحلیلی و قضایی می گردد. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی انتقادی و میان رشته ای، به تبارشناسی مفهوم لغزش از تقاطع آموزه های وحیانی، تفاسیر شیعه (به ویژه المیزان و مجمع البیان) و دو نظریه شاخص جرم شناسی غربی، یعنی «نظریه فشار عمومی رابرت آگنیو» و «نظریه یادگیری اجتماعی رانلد ایکرز»، می پردازد. نوآوری روش شناختی این پژوهش، به کارگیری هوش مصنوعی به عنوان «ناظر و داور بی طرف تحلیلی» در متن کاوی تفاسیر شیعه، پالایش برچسب های فرهنگی و زدودن رسوبات پدرسالارانه و اسرائیلیات از تحلیل نقش زنان در لغزش هاست. دستاورد نظری این یادداشت، ارائه مدل چهاربعدی «مسئولیت کیفری بافت مند» است که در آن، استحقاق مجازات برآمده از تعامل چهار متغیر اراده واقعی، آگاهی موثر، فشارهای موقعیتی و برخورداری از منابع قدرت و ثروت سنجیده می شود. پیامد عملی این رویکرد، بازنگری در سنجه های قضایی مواد ۱۸، ۳۷ و ۳۸ قانون مجازات اسلامی و ارتقای کارکردی پرونده شخصیت (موضوع ماده ۲۰۳ قانون آیین دادرسی کیفری) در مسیر استقرار عدالت ترمیمی و فردی سازی عادلانه پاسخ های کیفری خواهد بود.
واژگان کلیدی: تبارشناسی لغزش، مسئولیت کیفری بافت مند، فشار عمومی آگنیو، یادگیری اجتماعی ایکرز، تفاسیر شیعه، هوش مصنوعی، عدالت ترمیمی، پرونده شخصیت.
۱. مقدمه و طرح مسئله: بن بست هندسه کلاسیک در مسئولیت کیفری
حقوق کیفری مدرن از حیث مبانی فلسفی به شدت وام دار نظریات مکتب کلاسیک (بکاریا و بنتام) و اراده گرایی انتزاعی کانتی است. در این چارچوب فکری، بزهکار به مثابه فاعلی کاملا منطقی، فارغ از زمان و مکان و برخوردار از آزادی اراده مطلق فرض می شود که پس از سبک و سنگین کردن سود و زیان عقلانی، دست به نقض هنجار می زند. بر همین اساس، در دادرسی کیفری، مسئولیت با معیاری دودویی (Binary) سنجیده می شود: چنانچه شروط مسئولیت (عقل، بلوغ و اختیار) محقق باشد، مسئولیت کیفری در بالاترین سقف خود بار می شود و تنها در صورت اثبات قطعی یکی از عوامل رافع مسئولیت نظیر جنون (ماده ۱۴۹ ق.م.ا)، اکراه غیرقابل تحمل یا اجبار مادی (ماده ۱۵۱ و ۱۵۲ ق.م.ا)، فاعل از مجازات معاف می گردد.
اما آیا کنش انسانی در واقعیت زیسته دادگاه ها بدین شکل رخ می دهد؟ پاسخ پدیدارشناسی حقوقی و جرم شناسی تجربی منفی است. انسان ها در خلا تصمیم نمی گیرند، بلکه تصمیم گیری در جهان زیسته و تحت سنگینی ساختارها صورت می گیرد. فاصله میان اراده آزاد ناب و اجبار خردکننده، پهنه گسترده ای است که در این پژوهش تحت عنوان «لغزش» تعریف می شود. لغزش رفتاری است که در آن فاعل نه دچار اختلال روانی بنیادین است و نه سلاحی بر شقیقه خود دارد، اما اراده و محاسبات عقلانی او تحت هجوم فشارهای سهمگین موقعیتی، تضاد هنجاری، احساس نابرابری، ضعف اطلاعاتی یا بازخوردهای آموخته شده از جامعه فرسوده شده است. حقوق کیفری سنتی به دلیل فقدان ترمینولوژی مناسب، این تفاوت های ظریف بافت مند را ذیل نهادهای غیردقیق مانند تخفیف اختیاری مجازات یا تعلیق پنهان می سازد و نمی تواند تبیین کند چرا یک فرد در یک بستر بحرانی خاص به ورطه نقض قانون می افتد، در حالی که در شرایط عادی هرگز چنین رفتاری از او سر نمی زند.
۲. چارچوب نظری تطبیقی: گفت وگوی تفاسیر شیعه با نظریه های جرم شناسی
۲-۱. نظریه فشار عمومی رابرت آگنیو (Agnew’s GST) و بازتاب آن در متون تفسیری
رابرت آگنیو با بازآرایی نظریه ساختاری مرتن، نظریه فشار را به سطح خرد و روان شناختی بسط داد. به باور آگنیو، کرنش یا فشار ناشی از سه وضعیت کلیدی است:
- ناکامی در دستیابی به اهداف مورد انتظار یا پندار نابرابری در توزیع پاداش ها؛
- حذف محرک های مثبت و ارزشمند (از دست دادن پایگاه، احترام یا تعلق عاطفی)؛
- رویارویی با محرک های منفی و تنش زا که فرار از آن ها میسر نیست.
در مواجهه با این فشارها، عواطف منفی (خشم، سرخوردگی، حسادت و استیصال) شکل می گیرد و در صورتی که فرد از مهارت های انطباقی شناختی و رفتاری مشروع بی بهره باشد، لغزش مجرمانه به عنوان واکنش یا راهبرد انطباقی ناسازگار ظاهر می شود.
هنگامی که با این زاویه دید به سراغ تحلیل علامه طباطبایی در تفسیر المیزان یا علامه طبرسی در مجمع البیان از رفتار برادران یوسف می رویم، تقارن عمیقی دیده می شود. در داستان یوسف (ع)، خطای برادران صرفا یک گناه انتزاعی یا شرارت ذاتی نیست. برادران در معرض یک فشار ساختاری و عاطفی فزاینده قرار دارند: احساس طرد شدگی، نابرابری در ادراک محبت پدری («اذ قالوا لیوسف واخوه احب الی ابینا منا ونحن عصبه») و بن بست عاطفی. این فشار مداوم، فضای شناختی آنان را محدود ساخته و اراده شان را به سوی طرح ریزی واقعه چاه سوق می دهد. مفسران شیعه به دقت نشان می دهند که آنان فاقد خباثت ذاتی بودند (چنان که از کشتن مستقیم منصرف شده و پیشنهاد انداختن در چاه را مطرح کردند)؛ لغزش آنان زاییده مستقیم ناتوانی در مدیریت شناختی فشار ساختاری بود.
۲-۲. نظریه یادگیری اجتماعی رانلد ایکرز (Akers’ SLT) و فرهنگ محیطی لغزش
رانلد ایکرز رفتار منحرفانه را محصول چهار متغیر پیوسته می داند: پیوند یا همنشینی افتراقی با الگوها، تعاریف و نگرش های موافق نقض هنجار، تقویت افتراقی (مشوق ها و تنبیهات روانی-اجتماعی) و تقلید. انسان رفتار خود را بر مبنای هنجارهای خرده فرهنگی که در آن تنفس می کند تنظیم می نماید.
این گزاره جرم شناختی دقیقا در تحلیل ماجرای لغزش زلیخا و اشراف زادگان دربار مصر مشهود است. علامه طباطبایی در المیزان، محیط دربار عزیز مصر را جامعه ای آکنده از تجمل، قدرت بی مهار، شیءانگاری انسان ها و فقدان هنجارهای قدسی توصیف می کند. زلیخا در خلا دست به عمل نزد؛ او در نظامی زیست می کرد که تقویت افتراقی از سوی نظام طبقاتی به نفع التذاذ مطلق بود و اشرافیت حاکم، اراده را به سوی هنجارشکنی تشویق می نمود. واکنش زنان اشراف زاده در ضیافت قصر نیز بازتولید همین یادگیری اجتماعی و تقویت محیطی بود. بنابراین، تمرکز بر اراده فردی زلیخا بدون لحاظ ساختار تقویت کننده کاخ، نقض صریح روش شناسی تحلیلی است.
۳. هوش مصنوعی به عنوان «ناظر بی طرف تحلیلی» در واسازی پیش فرض های جنسیتی
یکی از برجسته ترین گره های تاریخی در متون پیرامونی لغزش انسان، نفوذ انگاره های مردسالارانه و خرافه های برآمده از «اسرائیلیات» در نسبت دادن سرچشمه انحرافات به زن بوده است. در ادبیات عامیانه و حتی بخشی از روایت های تاریخی، زن بارها به عنوان «اغواگر نخستین» و عامل خروج از بهشت یا نیروی انحراف ساز مردان معرفی شده است.
در این پژوهش، از مدل های هوش مصنوعی زبانی به عنوان ابزار متن کاوی متقارن و ناظر تحلیلی بی طرف استفاده شد. مدل هوش مصنوعی با حذف وزن دهی های سنتی مبتنی بر جنسیت و بازخوانی معناشناختی واژگان متن وحی و متن تفاسیر شیعه، سه واقعیت بنیادین را آشکار ساخت:
- تقارن صریح در فاعلیت هبوط: در نص قرآن، لغزش اولیه در واقعه بهشت با ساختار زبانی تثنیه بیان شده است: «فازلهما الشیطان عنها» (بقره/۳۶). خطاب های الهی، هشدارها و عتاب ها متوجه هر دو جنس بوده و هیچ نشانی از اصالت وسوسه گری زنانه یا تبعیت منفعلانه مرد وجود ندارد. مفسران اصیل شیعی مانند طبرسی و طباطبایی برخلاف جریان های ظاهرگرا، بر این اشتراک تاکید کرده اند.
- قدرت به مثابه متغیر مداخله گر، نه جنسیت: هوش مصنوعی در کدگذاری تحلیلی داستان های فرعون، قارون و زلیخا نشان داد که الگوی رفتار مجرمانه زلیخا با الگوی قارون و فرعون در متغیر «طغیان ناشی از استغنا و قدرت» تشابه آماری دارد. به بیان دیگر، آنچه لغزش آفرین است، جایگاه اشرافی و مصونیت طبقاتی است، نه زن بودن.
- پالایش سوگیری های الگوریتمی در تحلیل فقهی: کاربست هوش مصنوعی تضمین کرد که متن به دور از فیلترهای ذهنی پژوهشگر یا تعصبات فرهنگی تاریخ زده قرائت شود و نتیجه حاصله، دفاع عقلانی و فراجنسیتی بودن مفهوم قرآنی لغزش را اثبات نماید.
۴. صورت بندی نظری: مدل «مسئولیت کیفری بافت مند»
محصول نهایی این تبارشناسی، گذر از مسئولیت کیفری صلب به سوی «نظریه مسئولیت کیفری بافت مند» (Contextualized Criminal Responsibility) است. در این مدل، قابلیت انتساب و شدت سرزنش، کمیتی ثابت نیست، بلکه برآیند برهم کنش چهار مولفه بافت مند است:
بر اساس این جدول، اگر کارگری در اوج استیصال اقتصادی و تحت فشار تحقیر ساختاری مرتکب سرقت ساده شود، شدت سرزنش و مسئولیت کیفری او در مقایسه با مدیری که با وجود رفاه و دسترسی به منابع به رانت خواری دست می زند، از بنیاد متفاوت خواهد بود. قانون فعلی این تفاوت را صرفا در دامنه حداقل و حداکثر ماده حبس جست وجو می کند، در حالی که مدل بافت مند آن را در بنیاد استحقاق کیفر بازتعریف می نماید.
۵. دلالت های کاربردی در سیاست کیفری و فرآیند دادرسی ایران
این یادداشت صرفا یک ایده فلسفی یا الهیاتی نیست؛ بلکه دارای دستاوردهای مستقیم و عملی برای حقوق موضوعه ایران است:
- اصلاح معیار تعیین مجازات در ماده ۱۸ قانون مجازات اسلامی:بندهای ماده ۱۸ ق.م.ا باید از قالب معیارهای کلی و ابهام آمیز خارج شوند و دادگاه موظف گردد در دادنامه، سهم فشارهای محیطی، شدت آنومی تحمیلی و میزان آگاهی واقعی مرتکب را با استناد به بافت جرم مستند نماید.
- نهادینه سازی لغزش موقعیتی در جهات تخفیف (مواد ۳۷ و ۳۸ ق.م.ا):بند «پ» ماده ۳۸ ق.م.ا («اوضاع و احوال خاص موثر در ارتکاب جرم») باید از وضعیت یک گزینه ارفاقی دل بخواهی به یک الزام متدولوژیک برای کاهش پایه مجازات در رفتارهای از نوع لغزش تبدیل گردد.
- فعال سازی ظرفیت علمی پرونده شخصیت (ماده ۲۰۳ ق.آ.د.ک):در حال حاضر، پرونده شخصیت در مراجع قضایی غالبا به برگه شرح حال کلیشه ای و آزمایش های پزشکی محدود می شود. رویکرد بافت مند ایجاب می کند که پرسشنامه های سنجش فشار آگنیو، تاریخچه یادگیری هنجارشکنانه ایکرز و ساختار دسترسی متهم به منابع توسط مددکاران بالینی استخراج و به عنوان پیوست الزام آور در تصمیم گیری قضایی لحاظ گردد.
- توسعه بستر عدالت ترمیمی:لغزش های ناشی از تنش های موقت و ناتوانی در حل مسئله نباید با داغ ننگ زندان (برچسب زنی مجرمانه) پاسخ داده شوند. این رفتارها باید در سازوکارهای میانجی گری کیفری، برنامه های انطباق شناختی-رفتاری و جبران خسارت مبتنی بر ترمیم حل وفصل گردند.
۶. نتیجه گیری
تبارشناسی لغزش در تلاقی آموزه های اصیل تفسیری شیعه و دستاوردهای جرم شناسی نوین به ما نشان می دهد که عدالت کیفری پایدار نه از مسیر مجازات های مکانیکی و انتزاعی، بلکه از معبر فهم «انسان در موقعیت» عبور می کند. متون دینی بر خلاف خوانش های تحریف شده تاریخی، لغزش را خصلتی جنسیتی ندانسته و آن را به عنوان یک رخداد بافت مند که محصول تلاقی اراده محدود انسانی با فشارهای محیطی و روابط قدرت است، تحلیل کرده اند. هوش مصنوعی با ایفای نقش ناظر بی طرف به ما امکان داد که لایه های سوگیرانه و تاریخی را کنار زده و اصالت این منطق را شفاف سازیم. زمان آن فرا رسیده است که سیاست گذاران جنایی و قضات محاکم با پذیرش پارادایم «مسئولیت بافت مند»، عدالت کیفری را از ابزار مجازات صرف به بستری برای درک واقع بینانه رنج ها و خطاهای بشری ارتقا دهند.
فهرست مراجع و منابع
الف) منابع فارسی و عربی:
۱. قرآن کریم.
۲. طباطبایی، سید محمدحسین (۱۳۷۴). ترجمه تفسیر المیزان. ترجمه سید محمدباقر موسوی همدانی، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
۳. طبرسی، فضل بن حسن (۱۳۷۲). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. تهران: انتشارات ناصرخسرو.
۴. نجفی ابرندآبادی، علی حسین (۱۳۹۰). دانشنامه جرم شناسی و حقوق جزا. تهران: انتشارات گنج دانش.
۵. هاشمی شاهرودی، سید محمود (۱۳۸۸). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (ع). قم: موسسه دایرهالمعارف فقه اسلامی.
۶. گلدوزیان، ایرج (۱۴۰۰). بایسته های حقوق جزای عمومی. تهران: نشر میزان.
۷. مصدق، محمد (۱۳۹۷). شرح قانون مجازات اسلامی (کلیات). تهران: انتشارات چتر دانش.
ب) منابع انگلیسی:
- Agnew, R. (1992). Foundation for a General Strain Theory of Crime and Delinquency. Criminology, 30(1), 47-88.
- Agnew, R. (2006). Pressured into Crime: An Overview of General Strain Theory. Los Angeles: Roxbury Publishing Company.
- Akers, R. L. (1998). Social Learning and Social Structure: A General Theory of Crime and Deviance. Boston: Northeastern University Press.
- Akers, R. L., & Sellers, C. S. (2013). Criminological Theories: Introduction, Evaluation, and Application. Oxford: Oxford University Press.
- Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.