آیین های جمعی بلی چینان (بلوط چینی) در فصل پاییز ایل بهمئی

مقدمه

فصل بلوط چینی یا «بلی چینان» در فرهنگ ایل بهمئی، یکی از مهم ترین دوره های همکاری جمعی، بازتولید هویت و تامین معیشت پایدار است. این مقاله با رویکرد مردم شناسی فرهنگی، به بررسی آداب، تقسیم کار جنسیتی، ابزارها، روش های حمل ونقل و مصارف گوناگون بلوط در زیست جهان عشایری بهمئی می پردازد.

در تقویم طبیعی ایل بهمئی، پاییز فصل «بلی چینان» (بلوط چینی) نام دارد؛ زمانی که درختان بلوط کهن زاگرس، میوه های قهوه ای رنگ خود را بر زمین می ریزند. برای کوچ نشینان بهمئی، بلوط تنها یک خوراک دام نیست، بلکه ماده ای اولیه برای تهیه نان، ضدعفونی کننده و حتی خوراکی گرم و مقوی در شب های سرد زمستان است. این مقاله با هدف مستندسازی آیین های جمعی، نقش های جنسیتی و زنجیره مصرف بلوط در ایل بهمئی تدوین شده است. پرسش اصلی آن است که چگونه فصل «بلی چینان» ساختار اجتماعی، همکاری قومی و دانش بومی را بازتولید می کند؟

1- جایگاه بلوط در زیست بوم و فرهنگ بهمئی

درخت بلوط گونه غالب جنگل های زاگرس میانی است و برای ایل بهمئی ارزشی چندوجهی دارد. میوه آن «بلی» (بلوط) منبعی پروتئینی و کربوهیدراتی برای انسان و دام است. برگ و پوست درخت نیز در دباغی و سوخت استفاده می شود. در باورهای محلی، بلوط نماد برکت و مقاومت است و شروع فصل چیدن آن با آیین های غیررسمی شکرگزاری از طبیعت همراه می شود. پیش از آغاز بلی چینان، ریش سفیدان ایل با مشاهده ریزش طبیعی بلوط، زمان مناسب را اعلام می کنند و ورود به کوه پیش از آن ممنوع است تا میوه به طور کامل برسد.

2- آداب و رسوم پیش از چیدن و هماهنگی جمعی

فصل بلی چینان با هنجارهای اخلاقی و آیینی خاصی آغاز می شود. زنان و مردان لباس های کار می پوشند و هنگام ورود به جنگل، جملاتی نظیر «بسم الله الرحمن الرحیم» یا دعاهای محلی برای پایداری درختان می خوانند. رسم است که نخستین بلوط چیده شده را به عنوان «تبرک» بر بام «لاو» که نوعی کپر می باشد، می گذارند. همچنین در این فصل، اختلافات قومی به طور موقت کنار گذاشته می شود و خانواده های هم تبار به صورت گروهی به جنگل و کوه می روند. این همکاری تضمین کننده سرعت و ایمنی کار است.

3- تقسیم کار جنسیتی: مردان بر درخت، زنان در زیر درخت

تقسیم کار در بلی چینان بسیار دقیق و نمادین است. مردان با مهارت بالا از درختان بلوط بالا می روند و با ابزاری به نام «جلد» (چوبی دراز و سبک به طول ۳ تا ۵ متر) به شاخه ها ضربه می زنند تا بلوط ها فرو ریزند. این کار نیازمند قدرت بدنی و شناخت شاخه های مقاوم است. زنان به همراه کودکان، در زیر درخت مشغول جمع آوری بلوط های ریخته شده در گونی هستند. زنان همچنین بلوط های کرم زده یا پوسیده را جدا می کنند. این تقسیم کار نه بر پایه نابرابری، بلکه بر مبنای تجربه و ایمنی شکل گرفته است؛ زیرا بالا رفتن از درختان بلوط کهنسال (تا ۱۵ متر) نیازمند تخصص مردانه بوده و جمع آوری دقیق روی زمین با صبر و دقت زنان پیوند خورده است.

4- حمل و نقل با الاغ و انبارداری بر روی لاو

پس از پر شدن گونی ها، نوبت به حمل محصول می رسد. به دلیل صعب العبور بودن جنگل های زاگرس، از الاغ به عنوان بارکش اصلی استفاده می شود. زنان با مهارت گونی ها را به صورت متوازن بر پشت الاغ می بندند. هر الاغ می تواند تا ۸۰ کیلوگرم بلوط حمل کند. در مسیر بازگشت، مردان جلو و زنان عقب کاروان را همراهی می کنند تا از ریزش بار جلوگیری شود. در حیاط خانه، بلوط ها در گوشه ای خشک و مرتفع شبیه کپر (به نام «لاو») انبار می شوند تا رطوبت نگیرد. بخشی از بلوط برای مصرف روزانه و بخش دیگر برای ذخیره زمستانی کنار گذاشته می شود.

5- مصارف چندگانه بلوط: از خوراک دام تا ضدعفونی کننده

بلوط در اقتصاد معیشتی بهمئی دست کم چهار کاربرد اصلی دارد:

1. خوراک گوسفندان در زمستان: بلوط خشک شده را آسیاب کرده و با کاه مخلوط می کنند تا خوراک غلیظ برای گوسفندان باردار تهیه شود.

2. تهیه نان «کلگ»: برای تهیه نان بلوط، مغز بلوط را کوبیده، عصاره بلوط یا «کلگ» را درون آب یک هفته می خیسانند، تا به صورت خمیر درآمده و سپس آن را درون سبدهای مخصوصی که از شاخه های بادام کوهی می سازند، پالایش می کنند. بعد آن را با دست ورز می دهند و به وسیله ابزاری به نام «سم»، روی ساج «تاوه» پهن کرده و به وسیله سم وارونه می کنند، تا دو طرف آن برشته شود. این نان به رنگ قهوه ای تیره است. نان کلگ غنی از فیبر غذایی هستند و از قدیم برای تسکین ناراحتی های معده از جمله نفخ و تهوع مورد استفاده قرار می گرفتند. نان کلگ در گذشته قوت اصلی خانواده های فقیر و در زمان قحطی بوده و امروز نیز به عنوان غذای سنتی ارزشمند است.

3. تهیه «جفت» برای رنگ و ضدعفونی مشک آب و دوغ: پوست بلوط (بعد از چند روز جلوی آفتاب از هسته اصلی جدا می شود) را جوشانده و عصاره قهوه ای آن را به عنوان ماده ای ضدعفونی و دباغی کننده را درون مشک ها که از پوست گوسفندان تهیه می شود، با چوب و تولید دود، می مالند. این کار از ترشیدگی دوغ و گندیدگی آب جلوگیری می کند.

4. بلی پسو (بلوط پخته): در شب های سرد زمستان، خانواده دور آتش جمع می شوند. بلوط تازه را درون خاکستر داغ می اندازند تا پخته و نرم شود. «بلی پسو» با کمی نمک خورده می شود و غذایی مقوی و گرمابخش است. این خوراک یادآور روزهای سخت اما همبسته کوچ نشینی است.

6- کارکردهای اجتماعی و نمادین بلی چینان

بلی چینان فراتر از اقتصاد، آیینی است که انسجام ایلی را تقویت می کند. در این فصل، خانواده های گسترده (تیره) روزها را در جنگل و کوه سپری می کنند و شب ها با خواندن «یاریار» خستگی را از تن به در می کنند. کودکان نحوه شناخت درختان سالم و جداسازی بلوط مرغوب را می آموزند. همچنین، توزیع بلوط میان همسایگان نیازمند، یک وظیفه اخلاقی تلقی می شود. به عبارت دیگر، بلی چینان مدرسه عملی زندگی عشایری است که دانش بوم شناختی، همکاری جنسیتی و همدلی اجتماعی را همزمان منتقل می کند.

نتیجه گیری

فصل بلی چینان در ایل بهمئی نمونه ای برجسته از هماهنگی انسان با طبیعت و سازمان دهی جمعی مبتنی بر دانش محلی است. تقسیم کار میان مردان (بالا رفتن از درخت و استفاده از «جلد») و زنان (جمع آوری، جداسازی و حمل با الاغ) نه تنها کارایی را افزایش می دهد، بلکه هویت های جنسیتی را در قالبی همکارانه بازتعریف می کند. مصارف متنوع بلوط – از خوراک دام و نان کلگ تا جفت برای ضدعفونی مشک و بلی پسو برای گرمی شب های زمستان – نشان می دهد که این میوه جنگلی چگونه تمام جنبه های معیشت، تغذیه و بهداشت را پوشش می دهد. امروزه با کاهش کوچ نشینی و فرسایش دانش سنتی، مستندسازی آیین هایی مانند بلی چینان ضرورتی فوری یافته است. پیشنهاد می شود این آیین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس ملی ثبت شود تا نسل های آینده بتوانند پیوند عمیق ایل بهمئی با درختان بلوط زاگرس را درک کنند.