آیا یک آزمون کوتاه می تواند درباره آینده تحصیلی کودک تصمیم بگیرد؟

بازاندیشی در سنجش بدو ورود به دبستان؛ از برچسب گذاری شناختی تا شناخت تفاوت های فردی کودکان

سپیده سفاری | کارشناس ارشد روان شناسی استثنایی، پژوهشگر حوزه رشد و توان بخشی کودکان

ورود به دبستان یکی از مهم ترین گذارهای رشدی در زندگی کودک است؛ مرحله ای که در آن، کودک از محیط نسبتا انعطاف پذیر خانواده و پیش دبستانی وارد ساختاری رسمی تر می شود که انتظارات مشخصی درباره توجه، یادگیری، ارتباط اجتماعی و تنظیم رفتار دارد.

در این میان، سنجش بدو ورود به دبستان با هدف شناسایی توانایی ها و نیازهای آموزشی کودکان انجام می شود؛ اما پرسش اساسی این است که آیا عملکرد کودک در یک موقعیت ارزیابی محدود می تواند تصویری دقیق از ظرفیت های شناختی، هیجانی و اجتماعی او ارائه دهد؟

این پرسش زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم عملکرد کودک، برخلاف تصور رایج، صرفا بازتاب توانایی ذهنی او نیست؛ بلکه تحت تاثیر مجموعه ای از عوامل رشدی، محیطی، ارتباطی و هیجانی قرار دارد.

کودک در جلسه سنجش، همان کودک در محیط طبیعی نیست

کودکی را تصور کنید که در خانه به خوبی صحبت می کند، مفاهیم را می شناسد، داستان می سازد و در بازی های خانوادگی مشارکت دارد؛ اما هنگام ورود به محیط سنجش، در برابر فردی ناآشنا سکوت می کند یا برای پاسخ دادن به پرسش ها به زمان بیشتری نیاز دارد.

آیا می توان سکوت این کودک را نشانه ضعف شناختی دانست؟

آیا پاسخ ندادن به چند سوال، الزاما به معنای ناتوانی در یادگیری است؟

در روان شناسی رشد، میان «توانایی کودک» و «عملکرد مشاهده شده او در یک موقعیت خاص» تفاوت وجود دارد.

اضطراب موقعیتی، دشواری در برقراری ارتباط با فرد ناآشنا، حساسیت های حسی، تفاوت در پردازش اطلاعات و حتی شیوه ارائه دستورالعمل ها می توانند بر عملکرد کودک تاثیر بگذارند.

این مسئله به ویژه درباره کودکانی که دارای تفاوت های عصب رشدی، مشکلات ارتباطی یا نیازهای آموزشی ویژه هستند، اهمیت بیشتری دارد.

بنابراین، نتیجه یک غربالگری باید در چارچوب هدف و محدودیت های همان ابزار تفسیر شود، نه به عنوان تصویری قطعی از تمام ظرفیت های کودک.

پژوهش های جدید چه می گویند؟

در پژوهشی که هنانت و گولدبرگ در سال ۲۰۲۵ منتشر کردند، اهمیت استفاده از ابزارهای جامع ارزیابی رشدی هنگام ورود به مدرسه بررسی شد.

این مطالعه با مشارکت ۳۹۱ کودک و ۵۱ آموزشگر، ابزاری با ۵۸ مشاهده در حوزه های مختلف رشد را ارزیابی کرد.

نتایج پژوهش نشان داد که ارزیابی چندبعدی می تواند به شناسایی نقاط قوت و حوزه های نیازمند حمایت در کودکان کمک کند و زمینه مداخلات آموزشی هدفمند را فراهم آورد.

اهمیت این یافته در تغییر زاویه نگاه به سنجش است؛ به جای آنکه صرفا بپرسیم کودک چه چیزی را نمی داند، باید بررسی کنیم چه توانایی هایی دارد، در چه شرایطی بهتر عمل می کند و برای یادگیری به چه حمایت هایی نیازمند است.

این پژوهش البته درباره ابزار مشخصی در یک بافت آموزشی دیگر انجام شده است و نتایج آن را نمی توان بدون اعتبارسنجی به نظام سنجش ایران تعمیم داد.

آمادگی تحصیلی فقط توانایی شناختی نیست

یکی از خطاهای رایج در برداشت عمومی از آمادگی ورود به مدرسه، محدودکردن آن به شناخت رنگ ها، اعداد، اشکال هندسی یا پاسخ گویی به پرسش های ساده است.

درحالی که آمادگی تحصیلی مفهومی چندبعدی است و علاوه بر توانایی های شناختی، مولفه هایی مانند تنظیم هیجان، ارتباط اجتماعی، استقلال فردی و سازگاری با محیط آموزشی را نیز در بر می گیرد.

در پژوهش دینلر و جوهر-کالبوران که در سال ۲۰۲۵ به صورت آنلاین منتشر شد، تاثیر برنامه توانمندسازی معلمان بر آمادگی تحصیلی و سازگاری اجتماعی هیجانی کودکان بررسی شد.

این مطالعه با مشارکت ۱۵۲ کودک و ۴۰ معلم نشان داد که برنامه آموزشی اجراشده برای معلمان با بهبود معنادار آمادگی تحصیلی و سازگاری اجتماعی هیجانی کودکان گروه مداخله همراه بوده است.

این یافته بر نکته مهمی تاکید می کند: آمادگی ورود به مدرسه تنها ویژگی کودک نیست؛ کیفیت محیط آموزشی و نحوه تعامل بزرگسالان با کودک نیز در این فرایند نقش دارند.

به بیان دیگر، همان اندازه که باید کودک را برای مدرسه آماده کنیم، لازم است مدرسه نیز برای پذیرش تفاوت های رشدی کودکان آماده باشد.

نقش کارکردهای اجرایی در سنجش کودکان

بخش مهمی از رفتارهایی که در جلسه سنجش مشاهده می شوند، با کارکردهای اجرایی ارتباط دارند.

کارکردهای اجرایی مجموعه ای از فرایندهای شناختی هستند که به کودک کمک می کنند توجه خود را مدیریت کند، اطلاعات را در حافظه کاری نگه دارد، پاسخ های تکانشی را کنترل کند و در برابر تغییر شرایط انعطاف پذیر باشد.

۲. Dinler, H., & Cevher-Kalburan, N. (2025). Effects of a teacher professional development program for the transition to school on preschoolers' social-emot

ional adjustment and school readiness. Early Childhood Education Journal. انتشار آنلاین ۲۰۲۵؛ درج در شماره مجله ۲۰۲۶.

https://doi.org/10.1007/s10643-025-01925-8

۳. Bandettini, A., Giofrè, D., Panesi, S., Morra, S., & Traverso, L. (2025). Latent structure of executive function in preschoolers: A systematic review and meta-analysis. Cognitive Development, 75, 101612.

https://doi.org/10.1016/j.cogdev.2025.101612

۴. Madanipour, P., Garvis, S., & Cohrssen, C. (2025). Teaching strategies to enhance executive functions in early childhood education: A systematic review. Journal of Early Childhood Education Research, 14(1), 73–104.

https://doi.org/10.58955/jecer.146811

۵. Corona, L. L., et al. (2025). Use of a novel tele-assessment tool for the identification of autism in preschool-aged children. Journal of Autism and Developmental Disorders.

https://doi.org/10.1007/s10803-025-07144-9

سپیده سفاری

کارشناس ارشد روان شناسی استثنایی

پژوهشگر حوزه رشد، توان بخشی و مداخلات شناختی رفتاری کودک

نکته انتشار: این متن در قالب یادداشت علمی مستند نوشته شده است، نه مقاله پژوهشی اصیل. برای ثبت در بخش مقالات علمی سیویلیکا، لازم است شرایط پذیرش نشریه یا همایش مشخص شود و متن متناسب با قالب موردنظر تنظیم شود.