آموزش مهارت های زندگی؛ مسیری برای تقویت عزت نفس و کاهش اضطراب

آموزش مهارت های زندگی؛ مسیری برای تقویت عزت نفس و کاهش اضطراب؟

سپیده سفاری
کارشناس ارشد روان شناسی استثنایی

اضطراب و عزت نفس دو مفهوم جدا از زندگی روزمره نیستند. نحوه ای که فرد خودش، توانایی هایش و ارزش شخصی اش را ارزیابی می کند، می تواند با شیوه مواجهه او با فشارها و موقعیت های اضطراب آور ارتباط داشته باشد. از سوی دیگر، اضطراب شدید نیز می تواند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی، تصمیم گیری و کیفیت زندگی اثر بگذارد.

مقاله پژوهشی Life skills training: Can it increases self esteem and reduces student anxiety? نوشته Tulus Winarsunu و همکاران، منتشرشده در سال ۲۰۲۳ در مجله Heliyon، تلاش کرده است این رابطه را در قالب یک مداخله آموزشی بررسی کند. پرسش محوری پژوهش این است که آیا آموزش مهارت های زندگی می تواند با افزایش عزت نفس، به کاهش اضطراب دانشجویان کمک کند؟

مهارت های زندگی؛ فراتر از چند توصیه ساده

یکی از نکات مهم مقاله، تعریفی است که از «مهارت های زندگی» ارائه می کند. در این چارچوب، مهارت های زندگی مجموعه ای از توانایی ها برای سازگاری و مواجهه موثر با نیازها و چالش های روزمره هستند.

پژوهش پنج حوزه اصلی را برای این مهارت ها مطرح می کند: تصمیم گیری و حل مسئله، تفکر خلاق و انتقادی، ارتباط و مهارت های بین فردی، خودآگاهی و همدلی و در نهایت مقابله با هیجان ها و استرس. نویسندگان این مهارت ها را در سه گروه کلی مهارت های تفکر، اجتماعی و هیجانی نیز قابل دسته بندی می دانند.

این تعریف اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می دهد آموزش مهارت های زندگی قرار نیست تنها به فرد بگوید «نگران نباش» یا «مثبت فکر کن». هدف، توسعه مجموعه ای از قابلیت هاست که فرد بتواند در موقعیت های واقعی از آنها استفاده کند.

عزت نفس چه نقشی دارد؟

در مقاله، عزت نفس به ارزیابی کلی فرد از ارزشمندی خودش اشاره دارد؛ ارزیابی ای که می تواند جهت گیری مثبت یا منفی نسبت به خود ایجاد کند. نویسندگان با مرور پژوهش های پیشین توضیح می دهند که عزت نفس پایین با اضطراب و برخی مشکلات روان شناختی ارتباط دارد.

در همین چارچوب، مسئله فقط «احساس خوب داشتن نسبت به خود» نیست. عزت نفس با برداشت فرد از توانایی، معناداری و ارزشمندی خود ارتباط پیدا می کند و می تواند بر شیوه مواجهه او با مسائل زندگی تاثیر بگذارد.

مقاله همچنین با استناد به مطالعات پیشین مطرح می کند که دانشجویان دارای عزت نفس بالاتر ممکن است در حل مسئله، روابط بین فردی و مواجهه با دشواری ها وضعیت مناسب تری داشته باشند. در مقابل، عزت نفس پایین در ادبیات مورد استناد نویسندگان با افزایش اضطراب و برخی مشکلات روان شناختی همراه بوده است.

پژوهش چگونه انجام شد؟

اینجا باید در تفسیر یافته ها دقت ویژه ای داشته باشیم.

این مطالعه یک پژوهش نیمه آزمایشی با طرح پیش آزمون پس آزمون و گروه کنترل بود. شرکت کنندگان تنها ۱۴ دانشجوی دختر ۱۹ تا ۲۲ ساله بودند که در دوران همه گیری کووید-۱۹ اضطراب بالایی داشتند. هفت نفر در گروه آزمایش و هفت نفر در گروه کنترل قرار گرفتند.

برای سنجش عزت نفس از Coopersmith Self Esteem Inventory و برای سنجش اضطراب از Beck Anxiety Inventory استفاده شد. مقاله برای هر دو ابزار، اطلاعاتی درباره ساختار و پایایی گزارش کرده است.

آموزش مهارت های زندگی نیز به صورت گروهی و آنلاین از طریق Zoom انجام شد و هر جلسه حدود یک تا دو ساعت طول کشید. شرکت کنندگان در جلسات تکالیفی دریافت می کردند و پس از مداخله، دوباره عزت نفس و اضطراب آنها اندازه گیری شد.

چه اتفاقی افتاد؟

نتایج مطالعه قابل توجه بود.

میانگین نمره اضطراب گروه آزمایش پیش از مداخله ۴۰ گزارش شده بود که پس از آموزش به ۱۳٫۴۰ رسید. تفاوت پیش آزمون و پس آزمون اضطراب در این گروه از نظر آماری معنادار بود. در مقابل، در گروه کنترل میانگین اضطراب از ۳۵٫۷۱ به ۳۶٫۴۳ رسید و این تغییر معنادار نبود.

مقایسه دو گروه نیز تفاوت معناداری را هم در عزت نفس و هم در اضطراب نشان داد. همچنین نویسندگان یک همبستگی منفی قوی میان عزت نفس و اضطراب گزارش کردند؛ یعنی در داده های این نمونه، عزت نفس بالاتر با اضطراب پایین تر همراه بود.

این یافته ها مبنای نتیجه گیری نویسندگان شده است که آموزش مهارت های زندگی می تواند در این گروه با افزایش عزت نفس و کاهش اضطراب همراه باشد.

تغییر فقط در اعداد نبود

بخش جالب دیگری از مقاله، گزارش تغییرات مشاهده شده در مصاحبه های قبل و بعد از مداخله است.

نویسندگان گزارش می کنند که پس از آموزش، شرکت کنندگان گروه آزمایش خود را توانمندتر و ارزشمندتر ارزیابی می کردند و اعتماد بیشتری به توانایی های خود نشان می دادند.

جدول ۲ مقاله در صفحه پنجم نمونه هایی از این تغییرات را نشان می دهد. برای مثال، برخی شرکت کنندگان پیش از مداخله در بیان احساسات خود مشکل داشتند، احساس می کرد ند مورد توجه اطرافیان نیستند یا به دلیل احساس ناتوانی بعضی تکالیف را انجام نمی دادند. در گزارش پس از مداخله، تغییراتی مانند توانایی بیشتر در بیان خواسته ها، احساس توجه و حمایت و سازمان دهی بهتر برای انجام تکالیف ثبت شده است. 

این بخش البته گزارش کیفی همان نمونه کوچک است و نباید آن را به عنوان الگویی قطعی برای همه افراد در نظر گرفت.

چرا آموزش مهارت های زندگی می تواند اهمیت داشته باشد؟

نکته قابل تامل مقاله این است که مداخله مستقیما بر یک علامت واحد متمرکز نیست. آموزش مهارت های زندگی تلاش می کند مجموعه ای از قابلیت های شناختی، اجتماعی و هیجانی را توسعه دهد.

فردی که بتواند مسئله را بهتر تعریف کند، گزینه های مختلف را ببیند، تصمیم بگیرد، ارتباط موثرتری برقرار کند، هیجان های خود را بشناسد و در مواجهه با استرس از راهبردهای مناسب تری استفاده کند، ممکن است تجربه متفاوتی از موقعیت های دشوار داشته باشد.

نویسندگان نیز در بحث مقاله، افزایش عزت نفس پس از آموزش را در کنار کاهش اضطراب قرار می دهند و به مطالعات پیشین درباره ارتباط عزت نفس، روابط اجتماعی، حل مسئله و ارتباط موثر اشاره می کنند. 

بااین حال، باید بین «توضیح احتمالی» و «اثبات سازوکار» تفاوت قائل شد. این مطالعه کوچک به تنهایی نمی تواند مشخص کند دقیقا کدام جزء آموزش مهارت های زندگی و از چه مسیر روان شناختی موجب تغییرات مشاهده شده شده است.

یک نکته مهم درباره کودک و نوجوان

اگر این مقاله را از منظر روان شناسی کودک و نوجوان می خوانیم، باید مرز تعمیم یافته ها را حفظ کنیم.

شرکت کنندگان این مطالعه کودک یا نوجوان کم سن نبودند؛ آنها دانشجویان دختر ۱۹ تا ۲۲ ساله بودند. بنابراین نمی توان از نتیجه این پژوهش به تنهایی نتیجه گرفت که همین مداخله با همین شدت اثر در کودکان یا نوجوانان نیز اضطراب را کاهش می دهد. 

البته خود مقاله در مرور پیشینه به مطالعاتی درباره نوجوانان و مهارت های زندگی اشاره می کند؛ از جمله پژوهش هایی درباره برنامه های مهارت زندگی، عزت نفس و رفتارهای نوجوانان. 

پس پیام علمی مناسب این نیست که «این پژوهش ثابت کرد آموزش مهارت های زندگی اضطراب کودکان را کاهش می دهد». بیان دقیق تر این است که نتایج این مطالعه، در کنار ادبیات پژوهشی گسترده تر، ضرورت بررسی بیشتر آموزش مهارت های زندگی در گروه های سنی و جمعیت های متفاوت را برجسته می کند.

محدودیت هایی که نباید فراموش کنیم

جذاب بودن نتیجه نباید باعث شود محدودیت های پژوهش نادیده گرفته شوند.

نخست، تعداد شرکت کنندگان فقط ۱۴ نفر بوده است. دوم، تمام شرکت کنندگان زن و در محدوده سنی ۱۹ تا ۲۲ سال بوده اند. سوم، پژوهش در شرایط ویژه همه گیری کووید-۱۹ انجام شده و معیار ورود نیز شامل داشتن اضطراب بالا در همان دوره بوده است. 

از طرف دیگر، مداخله به صورت آنلاین اجرا شده است. خود نویسندگان مشکلاتی مانند ناپایداری اینترنت، آشنانبودن برخی شرکت کنندگان با نرم افزار و امکان نداشتن ملاقات حضوری را از محدودیت های اجرای پژوهش معرفی کرده اند. 

بنابراین این مطالعه را بهتر است یک شاهد پژوهشی امیدوارکننده بدانیم، نه پاسخ نهایی درباره رابطه آموزش مهارت های زندگی، عزت نفس و اضطراب.

از این پژوهش چه می توان آموخت؟

شاید مهم ترین پیام مقاله این باشد که در مواجهه با اضطراب، تنها نگاه کردن به «نشانه اضطراب» کافی نیست. توانایی های فرد برای شناخت خود، حل مسئله، برقراری ارتباط، مواجهه با هیجان ها و مدیریت استرس نیز می توانند بخشی از تصویر باشند.

پژوهش مورد بحث نشان داد که در نمونه مورد مطالعه، آموزش مهارت های زندگی با افزایش عزت نفس و کاهش اضطراب همراه بوده است. نویسندگان در نتیجه گیری خود پیشنهاد می کنند چنین آموزش هایی می توانند در محیط های دانشگاهی برای کمک به دانشجویان در مواجهه با مسائل مختلف مورد توجه قرار گیرند. 

اما از منظر کاربردی، مهم است که آموزش مهارت های زندگی را به مجموعه ای از شعارها یا توصیه های عمومی تقلیل ندهیم. «مهارت» زمانی معنا پیدا می کند که آموزش داده شود، تمرین شود و فرد فرصت پیدا کند آن را در موقعیت های واقعی زندگی به کار گیرد.

در نهایت، ارزش این پژوهش شاید بیش از هر چیز در یادآوری یک نکته باشد:

برای کاهش یک مشکل روان شناختی، گاهی فقط نباید به خود مشکل نگاه کرد؛ تقویت توانمندی هایی که فرد با آنها زندگی را مدیریت می کند نیز می تواند بخشی از مسیر باشد.

---

سپیده سفاری

کارشناس ارشد روان شناسی استثنایی

مشخصات مقاله مورد بررسی:

Winarsunu, T., Azizaha, B. S. I., Fasikha, S. S., & Anwar, Z. (2023). Life skills training: Can it increases self esteem and reduces student anxiety? Heliyon, 9, e15232. مقاله در ۵ آوریل ۲۰۲۳ به صورت آنلاین منتشر شده و DOI آن 10.1016/j.heliyon.2023.e15232 است.