یادداشت علمی ترویجی بر اساس پژوهش منتشرشده در سال ۲۰۲۶اختلال نقص توجه/بیش فعالی

نویسنده: سپیده سفاری
کارشناس ارشد روان شناسی کودکان استثنایی

اختلال نقص توجه/بیش فعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder یا ADHD) یکی از اختلالات شایع عصب رشدی در دوران کودکی است که با الگوهای پایدار بی توجهی، بیش فعالی و تکانشگری شناخته می شود. این نشانه ها در صورت شدت و تداوم کافی می توانند بر عملکرد تحصیلی، روابط اجتماعی، تنظیم رفتار و فعالیت های روزمره کودک تاثیر بگذارند.

با وجود افزایش آگاهی عمومی درباره ADHD، همچنان دو مسئله اساسی وجود دارد: نخست، نسبت دادن شتاب زده رفتارهای طبیعی دوران کودکی به این اختلال و دوم، نادیده گرفتن نشانه هایی که ممکن است به ارزیابی تخصصی نیاز داشته باشند.

پژوهش Betzler و همکاران (۲۰۲۶)، با تحلیل داده های بیمه درمانی آلمان در فاصله سال های ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳، اطلاعات مهمی درباره شیوع ثبت شده ADHD و وضعیت دریافت خدمات درمانی ارائه کرده است. یافته های این مطالعه ضرورت توجه به مسیر تشخیص، دسترسی به خدمات تخصصی و مداخلات متناسب با نیازهای فردی را برجسته می کند.

این یادداشت با مرور یافته های پژوهش مذکور و بهره گیری از چارچوب های شناخته شده تشخیصی، به بررسی نشانه های ADHD در کودکی، تمایز آن از رفتارهای طبیعی رشدی و اهمیت ارزیابی چندجانبه می پردازد.

واژگان کلیدی: اختلال نقص توجه/بیش فعالی، ADHD، روان شناسی کودک، نشانه شناسی، تشخیص زودهنگام، مداخلات روان شناختی، رشد کودک.

مقدمه؛ آیا هر کودک پرجنب وجوشی بیش فعال است؟

جنب وجوش، کنجکاوی، بازیگوشی و تغییر مکرر فعالیت ها از ویژگی های رایج دوران کودکی هستند. بااین حال، زمانی که این رفتارها با شدت نامتناسب با سطح رشد کودک، به صورت پایدار و در محیط های مختلف مشاهده شوند و عملکرد روزمره او را مختل کنند، ممکن است ضرورت ارزیابی تخصصی مطرح شود.

یکی از چالش های مهم در شناخت ADHD، اشتباه گرفتن نشانه های اختلال با رفتارهای طبیعی دوران رشد است.

کودکی که هنگام بازی حرکت می کند، لزوما بیش فعال نیست. کودکی که گاهی تکالیف خود را فراموش می کند، الزاما دچار نقص توجه نیست و کودکی که برای پاسخ دادن عجله می کند، صرفا بر اساس این رفتار نمی تواند دارای اختلال تکانشگری تلقی شود.

تشخیص ADHD نیازمند بررسی مجموعه ای از نشانه ها، تاریخچه رشد، شرایط محیطی و میزان تاثیر رفتارها بر عملکرد کودک است.

۱. ADHD چیست و چه نشانه هایی دارد؟

اختلال نقص توجه/بیش فعالی در گروه اختلالات عصب رشدی قرار می گیرد.

نشانه های اصلی آن در دو حوزه کلی طبقه بندی می شوند:

الف) بی توجهی

کودکان دارای نشانه های بی توجهی ممکن است در حفظ تمرکز، پیگیری دستورالعمل ها، سازمان دهی فعالیت ها و به پایان رساندن تکالیف با دشواری مواجه شوند.

برخی نمودهای رفتاری عبارت اند از:

۱. دشواری در حفظ توجه هنگام فعالیت های آموزشی یا بازی.

۲. اشتباهات ناشی از بی دقتی در تکالیف.

۳. دشواری در پیگیری دستورالعمل های چندمرحله ای.

۴. فراموش کردن فعالیت های روزمره.

۵. گم کردن مکرر وسایل موردنیاز.

۶. حواس پرتی در برابر محرک های محیطی.

۷. دشواری در سازمان دهی فعالیت ها.

ب) بیش فعالی و تکانشگری

این گروه از نشانه ها ممکن است به شکل بی قراری حرکتی، دشواری در انتظارکشیدن و اقدام عجولانه ظاهر شوند.

نمونه هایی از این رفتارها عبارت اند از:

۱. تکان دادن مکرر دست ها و پاها هنگام نشستن.

۲. برخاستن از جای خود در موقعیت هایی که انتظار نشستن وجود دارد.

۳. فعالیت حرکتی بیش از حد متناسب با سن و موقعیت.

۴. دشواری در انجام فعالیت های آرام.

۵. صحبت کردن بیش از حد.

۶. پاسخ دادن پیش از پایان سوال.

۷. دشواری در رعایت نوبت.

۸. قطع کردن صحبت یا فعالیت دیگران.

وجود یک یا چند رفتار از این فهرست به تنهایی برای تشخیص ADHD کافی نیست.

۲. آیا ADHD همیشه با بیش فعالی همراه است؟

خیر.

یکی از باورهای نادرست درباره ADHD این است که تمام کودکان دارای این اختلال باید پرتحرک، بی قرار و پرسروصدا باشند.

درحالی که ADHD می تواند با سه نمود بالینی شناخته شود:

۱. نمود غالب بی توجهی.

۲. نمود غالب بیش فعالی تکانشگری.

۳. نمود ترکیبی.

در نمود غالب بی توجهی، ممکن است کودک رفتارهای حرکتی چشمگیری نداشته باشد، اما در سازمان دهی فعالیت ها، حفظ توجه و پیگیری تکالیف با دشواری مواجه شود.

بنابراین، آرام بودن کودک به تنهایی وجود ADHD را رد نمی کند؛ همان طور که پرتحرک بودن نیز به معنای ابتلا به این اختلال نیست.
۴. فاصله میان تشخیص و دریافت خدمات درمانی

یکی از یافته های قابل توجه پژوهش سال ۲۰۲۶، وضعیت دریافت خدمات درمانی در افراد دارای تشخیص ADHD بود.

در سال ۲۰۲۳، از میان کودکان و نوجوانان دارای تشخیص ثبت شده ADHD:

۴۰٫۹ درصد در آن سال درمان دارویی یا روان درمانی ثبت شده نداشتند.

 ۴۷/۸ درصد فقط درمان دارویی دریافت کرده بودند.

نتیجه گیری

شناخت ADHD در دوران کودکی نیازمند عبور از برداشت های سطحی درباره شیطنت، بی قراری و حواس پرتی است.

یافته های پژوهش سال ۲۰۲۶ درباره وضعیت تشخیص و درمان ADHD در آلمان نشان می دهند که مطالعه این اختلال نباید به شناسایی نشانه ها محدود بماند؛ بلکه دسترسی به خدمات، انتخاب مداخلات مناسب و استمرار حمایت نیز اهمیت دارد.

از سوی دیگر، نشانه شناسی علمی ADHD مستلزم توجه به تفاوت های فردی، سطح رشد، محیط زندگی و میزان اختلال در عملکرد کودک است.

هر کودک پرجنب وجوشی دارای ADHD نیست و هر کودک دارای ADHD نیز الزاما پرجنب وجوش نیست.

آنچه اهمیت دارد، مشاهده دقیق، ارزیابی تخصصی و فراهم کردن حمایت متناسب با نیازهای کودک است.

شناخت علمی نشانه ها می تواند نخستین گام برای جلوگیری از برچسب زنی و حرکت به سوی حمایت آگاهانه باشد.

منابع

۱. پژوهش اصلی

Betzler, F., Knop, J., Grönig, M., Timpel, P., Višković, V., & Schöttle, D. (2026).

ADHD in Children, Adolescents, and Adults: Incidence, Prevalence, and Treatment—An Analysis of Routine Health Insurance Data.

Deutsches Ärzteblatt International, 123, 275–280.

DOI: https://doi.org/10.3238/arztebl.m2026.0032

۲. راهنمای تشخیصی

American Psychiatric Association. (2022).

Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR).

American Psychiatric Association Publishing.

۳. راهنمای بالینی کودکان و نوجوانان

Wolraich, M. L., et al. (2019).

Clinical Practice Guideline for the Diagnosis, Evaluation, and Treatment of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder in Children and Adolescents.

Pediatrics, 144(4), e20192528.

https://doi.org/10.1542/peds.2019-2528

۴. مرور علمی

Posner, J., Polanczyk, G. V., & Sonuga-Barke, E. (2020).

Attention-deficit hyperactivity disorder.

The Lancet, 395(10222), 450–462.

https://doi.org/10.1016/S0140-6736(19)33004-1

نویسنده: سپیده سفاری

کارشناسی ارشد روان شناسی استثنایی 

.