آموزش حقوق کودک
دکتر محمدمهدی سیدناصری | از شناخت حقوق کودک تا توانمندسازی کودک، خانواده و جامعه برای پاسداری از حقوق کودکان
42 یادداشت منتشر شدهبرای مراقبت از کودک، تا کجا حق داریم وارد زندگی دیجیتال او شویم؟
گوشی من حریم خصوصی منه!؛ والدین کجا باید دست نگه دارند؟
تا چند سال پیش، نگرانی والدین درباره فرزندشان بیشتر به این محدود می شد که کجا می رود، با چه کسی دوست است و چه زمانی به خانه برمی گردد. امروز اما بخش بزرگی از زندگی کودک داخل یک وسیله کوچک جا گرفته است: گوشی. پیام ها، عکس ها، جست وجوها، گروه های دوستانه، حساب های کاربری، بازی ها و حتی موقعیت مکانی. طبیعی است که والد نگران باشد و بخواهد بداند در این فضای پنهان چه اتفاقی برای فرزندش می افتد. اما درست از همین جا یک سوال جدی شروع می شود: برای مراقبت از کودک، تا کجا حق داریم وارد زندگی دیجیتال او شویم؟
خیلی از والدین می گویند «اگر چیزی برای پنهان کردن ندارد، چرا نباید گوشی اش را ببینم؟» اما حریم خصوصی دقیقا برای زمانی نیست که انسان چیزی برای پنهان کردن دارد. کودک ممکن است پیام خصوصی با دوستش داشته باشد، درباره یک موضوع شخصی جست وجو کند یا چیزی در گوشی اش نگه دارد که صرفا متعلق به خودش است. داشتن حریم خصوصی به معنای داشتن راز خطرناک نیست؛ به معنای داشتن بخشی از زندگی است که متعلق به خود فرد است.
از طرف دیگر، نمی توان گفت والد باید گوشی را کاملا رها کند و هیچ نظارتی نداشته باشد. کودک ممکن است با مزاحمت، تهدید، اخاذی، آزار جنسی، فریب یا ارتباط با فردی ناشناس روبه رو شود؛ خطرهایی که گاهی کودک خودش توان تشخیص یا مدیریت آنها را ندارد. در چنین شرایطی، مسئولیت والد برای محافظت از کودک جدی است. مسئله این است که نظارت باید برای محافظت از کودک باشد، نه برای ارضای کنجکاوی یا کنترل دائمی او.
سن و میزان بلوغ کودک هم اهمیت دارد. نمی توان برای یک کودک هشت ساله و یک نوجوان شانزده ساله دقیقا یک نسخه پیچید. هرچه کودک بزرگ تر می شود و توانایی بیشتری برای تصمیم گیری و مراقبت از خودش پیدا می کند، حریم خصوصی او هم باید بیشتر شود. اگر قرار باشد والد تا روز بزرگسالی تمام پیام ها و مکالمات فرزندش را کنترل کند، فرصتی برای یاد گرفتن مسئولیت پذیری و خودمراقبتی باقی نمی ماند.
به همین دلیل بهتر است نظارت پنهانی جای خود را به نظارت آگاهانه و شفافبدهد. والد می تواند از همان ابتدا با کودک درباره قوانین استفاده از گوشی صحبت کند: چه چیزهایی خطرناک است، در چه شرایطی ممکن است لازم باشد والد وارد موضوع شود و اگر اتفاق نگران کننده ای افتاد، کودک چگونه می تواند کمک بخواهد. حتی اگر قرار است برنامه ای برای کنترل والدین یا بررسی فعالیت ها استفاده شود، بهتر است کودک بداند چه چیزی و با چه هدفی کنترل می شود.
مسئله رمز عبور هم دقیقا در همین چارچوب قرار می گیرد. داشتن رمز گوشی کودک ممکن است در بعضی سنین و شرایط برای امنیت او منطقی باشد، اما داشتن رمز نباید به معنای مجوز ورود دائمی به تمام زندگی خصوصی کودک باشد. اگر والد هر زمان که خواست پیام ها را بخواند، عکس ها را ببیند یا گفت وگوهای خصوصی را بررسی کند، دیگر مرز میان مراقبت و کنترل خیلی زود از بین می رود.
موقعیت مکانی هم همین وضعیت را دارد. دانستن اینکه کودک خردسال در مسیر مدرسه کجاست، با نظارت دائمی بر موقعیت یک نوجوان تفاوت دارد. اگر کودک بداند والد همیشه و بدون هیچ توضیحی می تواند او را ردیابی کند، ممکن است به جای اینکه مسئولیت پذیری را یاد بگیرد، احساس کند همیشه تحت تعقیب است. امنیت نباید به قیمت از بین رفتن استقلال تدریجی کودک تمام شود.
یک نکته مهم دیگر این است که رابطه والد و کودک نباید به رابطه «بازرس و متهم» تبدیل شود. اگر هر بار کودک گوشی را پنهان کرد یا صفحه ای را بست، اولین واکنش والد این باشد که «حتما چیزی را مخفی می کنی»، اعتماد به تدریج از بین می رود. در مقابل، اگر کودک مطمئن باشد که در صورت مواجهه با خطر می تواند بدون ترس از مجازات سراغ والد بیاید، احتمال کمک خواستن بیشتر می شود. بهترین ابزار امنیتی همیشه یک اپلیکیشن کنترل والدین نیست؛ گاهی رابطه ای است که کودک در آن از گفتن حقیقت نمی ترسد.
البته اگر نشانه جدی از خطر وجود داشته باشد، شرایط فرق می کند. تهدید، آزار، اخاذی، ارتباط مشکوک با بزرگسالان یا تغییرات شدید و نگران کننده در رفتار کودک می تواند دلیل موجهی برای مداخله باشد. اما حتی در چنین شرایطی هم بهتر است هدف روشن باشد: پیدا کردن خطر و محافظت از کودک، نه گشتن بی پایان در تمام زندگی خصوصی او.
شاید سوال اصلی برای والدین این نباشد که «آیا حق دارم گوشی بچه ام را چک کنم؟» بلکه این باشد: «چه دلیلی برای این کار دارم و دقیقا از چه چیزی می خواهم محافظت کنم؟» اگر پاسخ فقط «چون می خواهم بدانم چه کار می کند» باشد، شاید وقت آن رسیده باشد که کمی عقب تر بایستیم.
والد خوب قرار نیست همیشه پشت سر کودک راه برود؛ باید آن قدر نزدیک باشد که اگر کودک در فضای دیجیتال به خطر افتاد، بداند می تواند دستش را بگیرد.
محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال