آیا والدین حق دارند عکس کودک خود را در اینترنت منتشر کنند؟؟

---

 

عکس بچه ام است؛ اما آیا اجازه دارم منتشرش کنم؟ حق کودک در دنیای مجازی با کیست؟

یک عکس بامزه از جشن تولد، اولین روز مدرسه، سفر خانوادگی یا لحظه ای که کودک کاری خنده دار کرده است؛ خیلی از والدین بدون اینکه لحظه ای مکث کنند، گوشی را درمی آورند و عکس را در شبکه های اجتماعی منتشر می کنند. از نگاه آنها اتفاق خاصی نیفتاده: «بچه خودمه، عکسش هم مال خودمه.» اما یک سوال مهم وجود دارد: آیا چون والد کودک هستیم، درباره تصویر و زندگی خصوصی او هر تصمیمی که بخواهیم می توانیم بگیریم؟

انتشار تصویر کودک معمولا با نیت بدی انجام نمی شود. والد می خواهد شادی اش را با دیگران تقسیم کند، موفقیت فرزندش را نشان دهد یا خاطره ای از زندگی خانوادگی ثبت کند. مشکل از جایی آغاز می شود که این تصمیم را فقط از زاویه امروز ببینیم. عکسی که برای ما شیرین و بامزه است، ممکن است چند سال بعد برای خود کودک خجالت آور، ناراحت کننده یا حتی آسیب زا باشد. ما فقط یک عکس را منتشر نمی کنیم؛ بخشی از هویت دیجیتال انسانی را می سازیم که هنوز امکان تصمیم گیری کامل درباره آینده خودش را ندارد.

این مسئله درباره عکس های معمولی یک طرف و درباره لحظات خصوصی طرف دیگر است. بعضی لحظات اساسا برای مخاطب عمومی ساخته نشده اند. کودک حق دارد در خانه و خانواده هم لحظاتی داشته باشد که قرار نیست به محتوای عمومی تبدیل شوند.

مشکل بزرگ تر این است که اینترنت حافظه بسیار خوبی دارد. یک پست ممکن است حذف شود، اما نمی توان مطمئن بود که پیش از حذف، کسی آن را ذخیره نکرده یا برای دیگری نفرستاده است. تصویری که امروز فقط در صفحه والدین دیده می شود، ممکن است سال ها بعد دوباره ظاهر شود؛ زمانی که کودک وارد مدرسه دیگری شده، شغل پیدا کرده یا روابط اجتماعی جدیدی ساخته است. کودک باید بتواند در آینده هویت خودش را بسازد، نه اینکه تمام گذشته دیجیتالی اش از قبل توسط دیگران ساخته شده باشد.

حتی اگر کودک خردسال باشد و نتواند معنای کامل انتشار عمومی را درک کند، می توان احترام به نظر او را از همین امروز شروع کرد. اگر کودک بزرگ تر است، می توان قبل از انتشار از او پرسید: «دوست داری این عکس را بگذارم؟» و اگر گفت نه، این «نه» را جدی گرفت. این کار فقط یک رفتار مودبانه نیست؛ به کودک یاد می دهد که تصویر و شخصیت او متعلق به خودش است و دیگران نمی توانند بدون توجه به خواست او درباره آنها تصمیم بگیرند.

البته این به معنای آن نیست که والدین برای هر عکس خانوادگی باید از کودک مجوز رسمی بگیرند. زندگی خانوادگی نمی تواند به یک قرارداد حقوقی تبدیل شود. مسئله بیشتر درباره مرز و میزان انتشار است. آیا لازم است عکس کودک عمومی باشد یا می توان آن را فقط برای خانواده فرستاد؟ آیا لازم است نام و مدرسه و محل زندگی او هم مشخص باشد؟ آیا باید چهره اش را منتشر کنیم؟ آیا این تصویر اطلاعاتی درباره موقعیت، وضعیت مالی، سلامت یا زندگی خصوصی کودک به دیگران می دهد؟

این سوال ها وقتی پای درآمد و شهرت هم وسط باشد، جدی تر می شوند. اگر تصویر کودک بخشی از فعالیت تبلیغاتی، صفحه خانوادگی یا تولید محتوای درآمدزا شده باشد، دیگر نمی توان آن را صرفا «اشتراک گذاری یک خاطره» دانست. در این حالت، کودک عملا بخشی از محتوایی شده که دیگران از آن منفعت می برند و بحث رضایت، حریم خصوصی و حقوق او اهمیت بیشتری پیدا می کند.

یک راه ساده برای والدین این است که قبل از انتشار، خودشان را جای فرزندشان در چند سال آینده بگذارند و سه سوال بپرسند: اگر خودش این عکس را می دید، احتمالا خوشحال می شد یا خجالت می کشید؟ آیا این تصویر اطلاعاتی را فاش می کند که لازم نیست دیگران بدانند؟ و اگر ده سال دیگر هنوز در اینترنت باشد، باز هم حاضر هستم آن را منتشر کنم؟ همین چند ثانیه مکث می تواند جلوی بسیاری از انتشارهای غیرضروری را بگیرد.

در نهایت، کودک فقط یک شخصیت در آلبوم خانوادگی ما نیست. او انسانی است که روزی قرار است درباره اینکه چه کسی بوده و چه تصویری از خودش در جهان می خواهد، تصمیم بگیرد. والدین صاحب مسئولیت کودک اند، نه مالک هویت دیجیتال او.

اگر فرزندمان ده سال دیگر روبه روی همین عکس بایستد و بپرسد «چرا این را برای همه منتشر کردی؟»، آیا پاسخی داریم که برای خودش هم قابل قبول باشد؟

محمدمهدی سیدناصری |پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

---