پرس و پو

[تاج الدین حسین خوارزمی]

ثم نعت فقال «خبیر»* ای عالم عن اختبار و هو قوله و لنبلونکم حتی نعلم. و هذا هو علم الاذواق. فجعل الحق نفسه مع علمه بما هو الامر علیه مستفیدا علما. و لا تقدر علی انکار ما نص الحق علیه فی حق نفسه: ففرق تعالی ما بین علم الذوق و العلم المطلق. بعد از آن وصف کرد و گفت خبیر یعنی عالم از آزمایش و این علم اختباری است که دلالت می کند بر آن حق سبحانه و تعالی که می گوید: شما را بیازمائیم تا دانیم. و این است علمی که حاصل می شود به اذواق و وجدان مر هویت الهیه را در مظاهر کمل و اصحاب اذواق. پس حق سبحانه و تعالی با آنکه همه چیز را چنانکه هست می داند نفس خود را مستفید علم داشت و تو قادر نیستی بر انکار آنچه حق سبحانه و تعالی تنصیص بر آن کرد در حق نفس خویش. پس فرق انداخت در میان «علم ذوقی و علم مطلق»، پس لفظ «حتی» از حضرت «اسم خبیر» است که متمیز است به قید ذوق از حضرت «اسم علیم». فعلم الذوق مقید بالقوی.

می گوید حتی نعلم از برای آنکه حق عز و جل اعیان این مقربان را در غیب پیش از ظهور ایشان به وجود عینی می دید و این رویت ابدا متغیر نی، با وجود آن نفس خود را به شوق وصف می کند و شوق مقتضی فقدان صورت محبوب است. پس این شوق حق را سبحانه به حسب مقام جمع نیست بلکه به حسب مقام تفصیل است چنانکه در قول حق سبحانه و تعالی که می گوید «تا بدانیم» به تقدیم رسید که حق را علم به معلومات حاصل است ازلا و ابدا. پس قول حتی نعلم از مقام اختبار و تجلیات «اسم خبیر» باشد، و این اختبار جز در صورت مظاهر نتواند بود؛ لاجرم حق تعالی مشتاق است این صفت خاصه را که او را وجود نیست جز به موت. پس اشتیاق حق در صور مظاهر به حصول صفت رویتی است که جز به ارتفاع حجاب عند الموت و جز به شهود حق در تجلیاتش حاصل نمی شود. (1)

***

[یزدانپناه عسکری]

قابلیت قبول آگاهی، مقید به پرسش و پویش به قلب و رحمت الهی در سرایی است که اقتضای غضب دارد.

____________________________

1 - تاج الدین حسین خوارزمی، شرح فصوص الحکم (خوارزمی/آملی)، بوستان کتاب - قم، چاپ: دوم، 1379. ص953 ، 954 ، 1075

- * - در بعضی از نسخ آمده است:« فقال خبیرا ای عالما» که ناظر است به کریمه ان الله کان لطیفا خبیرا ( احزاب، آیه 35).

- و لنبلونکم حتی نعلم المجاهدین منکم و الصابرین و نبلوا اخبارکم – محمد/ 31