جادوی صحنه: جایگاه بی بدیل تئاتر در فرهنگ و هویت روسیه

جادوی صحنه: جایگاه بی بدیل تئاتر در فرهنگ و هویت روسیه

موضوع: تئاتر در فرهنگ روسیه

برای درک عمیق روح روسی و فرهنگ غنی این کشور پهناور، مجلل ترین تالارها و تاریک ترین سالن های نمایش بهترین مقصد هستند. در روسیه، تئاتر صرفا یک سرگرمی برای گذران وقت در پایان هفته نیست؛ بلکه یک «معبد هنر» (храм искусства) و بخشی جدایی ناپذیر از هویت ملی و معنوی مردم است. از دوران تزارها تا به امروز، صحنه تئاتر در روسیه تریبونی برای بیان عمیق ترین دغدغه های فلسفی، اجتماعی و انسانی بوده است. در این مقاله از وبلاگ آموزش زبان روسی، به بررسی تاریخچه، شخصیت های تاثیرگذار، سالن های مشهور و جایگاه تئاتر در فرهنگ روسیه می پردازیم.

سیر تاریخی تئاتر در روسیه: از دلقک های دوره گرد تا شکوه امپراتوری

ریشه های تئاتر روسی به قرون وسطی و هنرنمایی دلقک ها و خنیاگران دوره گردی بازمی گردد که به آن ها «اسکوموروخ» (Скоморохи) می گفتند. این هنرمندان مردمی با اجرای موسیقی، رقص و نمایش های عروسکی مضحک، زندگی روزمره و حتی مقامات کلیسا و اشراف را به نقد می کشیدند. با این حال، تئاتر به شکل کلاسیک و آکادمیک آن در دوران تزار الکسی میخایلوویچ و بعدا با اصلاحات غربی پتر کبیر وارد روسیه شد.

نقطه عطف تئاتر روسیه در دوران سلطنت کاترین کبیر رقم خورد. او که عاشق هنر و ادبیات بود، تئاتر امپراتوری را پایه گذاری کرد و به حمایت از نمایشنامه نویسان پرداخت. در این دوران، تئاتر از یک تفریح درباری به یک نهاد اجتماعی تبدیل شد که به تدریج نویسندگان بزرگی چون الکساندر گریبویدوف با نمایشنامه معروف «فغان از عقل» (Горе от уما) و نیکولای گوگول با کمدی سیاه «بازرس» (Ревизор) در آن درخشیدند. این آثار پایه های رئالیسم انتقادی را در تئاتر روسیه بنا نهادند.

انقلاب در هنر بازیگری: سیستم استانیسلاوسکی و تئاتر هنری مسکو

بدون شک، بزرگ ترین هدیه روسیه به تئاتر جهان، متد یا «سیستم استانیسلاوسکی» (Система Станиславского) است. در اواخر قرن نوزدهم، تئاتر روسیه دچار کلیشه های تکراری و بازی های تصنعی شده بود. در این میان، دو چهره برجسته یعنی کنستانتین استانیسلاوسکی (Константин Станиславский) و ولادیمیر نمیروویچ-دانچنکو در سال ۱۸۹۸ «تئاتر هنری مسکو» (Московский Художественный академический театр) یا به اختصار «ام خات» (МХАТ) را تاسیس کردند.

استانیسلاوسکی سیستمی را طراحی کرد که بر پایه واقع گرایی روان شناختی استوار بود. او معتقد بود بازیگر نباید نقش را بازی کند، بلکه باید روی صحنه با نقش «زندگی کند» (жить на сцене). این روش که بعدها در غرب به «متد اکتینگ» معروف شد، بازیگران را تشویق می کرد تا از تجربیات حسی و حافظه عاطفی خود برای خلق شخصیت های باورپذیر استفاده کنند. جمله معروف استانیسلاوسکی به بازیگرانی که اجرایشان باورپذیر نبود، هنوز هم در دنیای هنر طنین انداز است: «باور نمی کنم!» (Не верю!).

چخوف و مرغ دریایی: پیوند جاودانه ادبیات و صحنه

تئاتر هنری مسکو پیوندی ناگسستنی با نام نویسنده بزرگ روس، آنتون چخوف (Антон Чехов) دارد. اولین اجرای نمایشنامه «مرغ دریایی» (Чайка) در سن پترزبورگ با شکستی فاجعه بار مواجه شد، اما اجرای مجدد آن در تئاتر هنری مسکو تحت هدایت استانیسلاوسکی به یک موفقیت تاریخی بدل گشت. چخوف با نگارش نمایشنامه هایی چون «دایی وانیا» (Дядя Ваня)، «سه خواهر» (Три сестры) و «باغ آلبالو» (Вишнёвый сад)، مفهوم جدیدی از درام زیرپوستی و اتمسفریک را به جهان معرفی کرد که در آن سکوت ها و ناگفته ها به اندازه دیالوگ ها اهمیت داشتند. امروزه طرح یک «مرغ دریایی» به عنوان نماد رسمی تئاتر هنری مسکو بر روی پرده های این سالن نقش بسته است.

مراکز باشکوه تئاتر و باله در روسیه

روسیه خانه برخی از مجلل ترین و تاریخی ترین سالن های تئاتر در جهان است. این بناها نه تنها از نظر معماری شاهکار محسوب می شوند، بلکه مرکز تولید برترین اجراهای اپرا، باله و درام در دنیا هستند.

۱. تئاتر بولشوی در مسکو (Большой театр)

تئاتر بولشوی (به معنای تئاتر بزرگ) که تصویر ستون های باشکوه آن بر روی اسکناس های ۱۰۰ روبلی روسیه نیز دیده می شود، نماد هنر ملی این کشور است. این تئاتر که در سال ۱۷۷۶ تاسیس شد، شاهد نخستین اجراهای شاهکارهای موسیقی دانان بزرگی چون پیوتر ایلیچ چایکوفسکی بوده است. باله های معروفی چون «دریاچه قو» (Лебединое озеро) و «فندق شکن» (Щелкунчик) در این تالار به اوج شهرت جهانی رسیدند.

۲. تئاتر مارینسکی در سن پترزبورگ (Мариинский театр)

در پایتخت فرهنگی روسیه، سن پترزبورگ، تئاتر مارینسکی به عنوان رقیب دیرینه بولشوی خودنمایی می کند. این تئاتر که در دوران شوروی با نام «تئاتر کیروف» شناخته می شد، مهد پرورش نوابغ باله جهان نظیر آنا پاولوا، واسلاو نیژینسکی و رودولف نوریف بوده است. ارکستر و گروه اپرای مارینسکی امروزه نیز تحت رهبری موسیقی دانان برجسته، استانداردهای جهانی را جابه جا می کنند.

فرهنگ و آداب تئاتر رفتن در روسیه (Театральный этикет)

برای مردم روسیه، رفتن به تئاتر یک آیین ویژه و محترم است. اگر قصد دارید در روسیه به تئاتر بروید، آشنایی با آداب و رسوم آن بسیار اهمیت دارد:

• پوشش رسمی: روس ها با لباس های معمولی و اسپرت به تئاتر نمی روند. مردان معمولا کت و شلوار و زنان لباس های رسمی و شیک می پوشند.
• رختکن (Гардероб): به محض ورود به تئاتر، باید پالتو، بارانی و چتر خود را به رختکن تحویل دهید. ورود با لباس های ضخیم زمستانی به سالن نمایش ممنوع است.
• بوفه تئاتر (Буфет): در زمان استراحت بین پرده های نمایش (Антракт)، رفتن به بوفه تئاتر و نوشیدن چای یا قهوه به همراه شکلات یا ساندویچ های کوچک خاویار، بخشی از لذت سنتی تئاتر رفتن در روسیه است.
• اهدا گل: در پایان نمایش، تماشاگران به نشانه احترام و تمجید، دسته های گل را به بازیگران محبوب خود روی صحنه تقدیم می کنند.

اگر در حال یادگیری زبان روسی هستید، تماشای تئاتر (حتی نسخه های ضبط شده با زیرنویس) یکی از بهترین روش ها برای تقویت مهارت های شنیداری و آشنایی با تلفظ صحیح و آهنگ کلام روسی است. زبان به کار رفته در تئاترهای کلاسیک روسیه، زبانی فاخر، ادبی و بسیار غنی است. گوش دادن به دیالوگ های نمایشنامه های چخوف یا گوگول به شما کمک می کند تا با ساختارهای پیچیده گرامری و استعاره های فرهنگی زبان روسی به شکلی ملموس و هنری آشنا شوید.

جمع بندی

تئاتر در روسیه فراتر از یک هنر دیواری یا سرگرمی گذرا، آیینه ای تمام نما از روح، تاریخ و فراز و نشیب های اجتماعی این کشور است. از سیستم انقلابی استانیسلاوسکی که بازیگری جهان را دگرگون کرد تا شکوه بی نظیر تئاترهای بولشوی و مارینسکی، همگی گواهی بر این حقیقت هستند که صحنه تئاتر، قلب تپنده فرهنگ روسیه است. برای هر دوستدار زبان و ادبیات روسی، آشنایی با تئاتر این کشور، گامی بلند در جهت درک عمیق تر این فرهنگ غنی خواهد بود.