کازان؛ شهر چندفرهنگی روسیه

کازان؛ شهر چندفرهنگی روسیه و چهارراه تمدن شرق و غرب

مقدمه: کازان، پایتخت سوم و قلب چندفرهنگی روسیه

هنگامی که صحبت از تاریخ، فرهنگ و زبان روسی به میان می آید، اغلب ذهن ها به سمت دو کلان شهر بزرگ یعنی مسکو و سن پترزبورگ معطوف می شود. اما برای شناخت دقیق و عمیق ساختار موزاییکی و چندقومیتی فدراسیون روسیه، باید نگاهی ویژه به شهر کازان (Казань) داشت. این شهر که به عنوان «پایتخت سوم روسیه» (Третья столица России) شناخته می شود، مرکز جمهوری تاتارستان (Республика Татарстан) است و روی نقشه جغرافیایی و تاریخی، نقطه ی پیوند دو تمدن بزرگ اسلام و مسیحیت ارتودوکس به شمار می رود.

کازان در ساحل رود خروشان ولگا (Волга) و در محل الحاق رودخانه کازاتکا قرار دارد. این موقعیت استراتژیک، کازان را طی قرون متمادی به یک مرکز تجاری، علمی و فرهنگی مهم تبدیل کرده است. برای علاقه مندان به زبان و مطالعات روسیه، بررسی کازان فراتر از یک سیر و سفر گردشگری است؛ زیرا این شهر مدلی نمونه از همزیستی مسالمت آمیز قومیت ها، زبان ها و ادیان مختلف در قلمرو فدراسیون روسیه را ارائه می دهد.

ریشه های تاریخی: از بلغارستان ولگا تا سقوط خانات کازان

قدمت شهر کازان به بیش از ۱۰۰۰ سال پیش بازمی گردد. جشن هزاره ساخت این شهر در سال ۲۰۰۵ میلادی به صورت رسمی برگزار شد. تاریخ کازان با حکومت «بلغارستان ولگا» (Волжская Булгария) گره خورده است؛ حکومتی که در سال ۹۲۲ میلادی اسلام را به عنوان دین رسمی خود پذیرفت. این رویداد، بنیان های فرهنگی و مذهبی منطقه را برای قرن ها بعد شکل داد.

پس از حمله مغول ها و فروپاشی حکومت اردوی زرین (Золотая Орда)، «خانات کازان» (Казанское ханство) در قرن پانزدهم میلادی تاسیس شد. این دولت مستقل تاتار، به عنوان یکی از جانشینان اصلی اردوی زرین، نقش مهمی در مناسبات سیاسی و اقتصادی شرق اروپا ایفا می کرد.

نقطه عطف تاریخی: فتح کازان توسط ایوان مخوف

سال ۱۵۵۲ میلادی یکی از سرنوشت سازترین برهه ها در تاریخ روسیه و منطقه اوراسیا است. در این سال، تزار ایوان چهارم معروف به ایوان مخوف (Иван Грозный)، پس از محاصره ای سنگین، شهر کازان را فتح کرد. فتح کازان روند مبدل شدن دوک نشین مسکو به یک امپراتوری پهناور و چندملیتی (Многонациональное государство) را سرعت بخشید.

با انضمام کازان به خاک روسیه، ساختار دوزبانه و چندفرهنگی منطقه به مرور تثبیت شد. اگرچه در دوره هایی از تاریخ تمایلات تند برای یکدست سازی فرهنگی وجود داشت، اما هویت اصیل تاتاری و اسلامی شهر توانست در کنار فرهنگ و زبان روسی حفظ شود و به حیات خود ادامه دهد.

کرملین کازان: نماد بصری همزیستی مسالمت آمیز

بارزترین نماد چندفرهنگی بودن شهر، «کرملین کازان» (Казанский Кремль) است که در فهرست میراث جهانی یونسکو نیز به ثبت رسیده است. برخلاف کرملین مسکو که عمدتا نمادی از معماری ارتودوکس و قدرت تزاری است، کرملین کازان تلفیقی بی نظیر از معماری اسلامی و روسی-ارتودوکس را به نمایش می گذارد.

مسجد قل شریف و کلیسای جامع بشارت

در داخل حصار سفیدرنگ کرملین کازان، دو بنای مذهبی بزرگ درست در کنار یکدیگر قرار گرفته اند:

• مسجد قل شریف (Мечеть Кул-Шариф): این مسجد باشکوه که بازسازی مدرنی از مسجد اصلی تخریب شده در سال ۱۵۵۲ است، به نام «قل شریف»، رهبر مذهبی و شاعر تاتار که در دفاع از شهر کشته شد، نام گذاری شده است. این بنا یکی از بزرگ ترین مساجد اروپا به شمار می رود.
• کلیسای جامع بشارت (Благовещенский собор): قدیمی ترین بنای سنگی شاهکار معماری روسی در کرملین کازان است که درست پس از فتح شهر به دستور ایوان مخوف ساخته شد.

قرارگیری این دو نماد مذهبی در کنار هم، مفهومی را شکل داده است که زبان شناسان و جامعه شناسان روس از آن با واژه «تولرانتنوست» (Толерантность) به معنای رواداری و همزیستی مسالمت آمیز یاد می کنند.

دانشگاه فدرال کازان: مهد شرق شناسی و ادبیات روسیه

برای زبان آموزان و پژوهشگران ادبیات روسی، کازان اهمیت ویژه ای دارد زیرا «دانشگاه فدرال کازان» (Казанский федеральный университет) در این شهر واقع شده است. این دانشگاه که در سال ۱۸۰۴ میلادی به دستور تزار الکساندر اول تاسیس شد، سومین دانشگاه قدیمی روسیه است.

دانشگاه کازان یکی از گهواره های اصلی «شرق شناسی» (Востоковедение) در امپراتوری روسیه بود. به دلیل موقعیت جغرافیایی و حضور اقوام مختلف، آموزش زبان های شرقی از جمله فارسی، عربی و ترکی در این دانشگاه رونق فراوانی داشت. بسیاری از متون کهن خاورمیانه در این مرکز ترجمه و بررسی شدند.

شخصیت های نامدار مرتبط با کازان

نام های بزرگی از تاریخ و ادبیات روسیه با این شهر و دانشگاه آن پیوند خورده اند:

• لو Tolstॉय (Лев Толстой): نویسنده نامدار روس، مدتی در دانشگاه کازان به تحصیل در رشته زبان های شرقی (عربی و ترکی) و سپس حقوق پرداخت.
• ولادیمیر لنین (Владимир Ленин): رهبر انقلاب ۱۹۱۷ روسیه، دانش آموخته حقوق دانشگاه کازان بود و فعالیت های سیاسی خود را از همین شهر آغاز کرد.
• نیکلای لوباچفسکی (Николай Лобачевский): ریاضیدان برجسته روس و واضع هندسه نااقلیدسی، سال ها به عنوان استاد و رئیس دانشگاه کازان خدمت کرد.

تنوع زبانی و مفهوم دوزبانگی در تاتارستان

در جمهوری تاتارستان و شهر کازان، بر اساس قانون اساسی منطقه ای، دو زبان رسمی وجود دارد: زبان روسی (Русский язык) و زبان تاتاری (Татарский язык). زبان تاتاری از شاخه زبان های ترکی است و خط رسمی آن در حال حاضر الفبای سیریلیک متناسب شده است.

وقتی در خیابان های کازان قدم می زنید، تابلوی معابر، تابلوهای راهنمایی در مترو و اطلاعیه های دولتی به هر دو زبان نوشته شده اند. این پدیده «دوزبانگی» (Двуязычие) فرصتی بی نظیر برای پژوهشگران زبان شناسی فراهم می کند تا چگونگی تاثیر متقابل دو خانواده زبانی کاملا متفاوت (هندواروپایی و ترکی) را بر یکدیگر مطالعه کنند.

کازان علاوه بر آثار تاریخی، سازه های مدرنی دارد که گواهی بر روحیه چندفرهنگی آن است. یکی از جذاب ترین این بناها «معبد همه ادیان» (Храм всех религий) است که توسط هنرمند و معمار تاتار، ایلدار خانوف ساخته شد. این مجموعه معماری عناصر تجریدی از مساجد، کلیساهای ارتودوکس، کلیساهای کاتولیک، کنیسه ها و معابد بودایی را در یک ساختار واحد ترکیب کرده است. اگرچه این بنا یک مرکز عبادی فعال نیست، اما موزه و نمادی فرهنگی از اتحاد معنوی بشر است.

جمع بندی

کازان شهری است که در آن صدای اذان مساجد و زنگ کلیساها در هم می آمیزد و سنت های شرقی با ساختارهای اروپایی پیوند می خورند. مطالعه تاریخ و فرهنگ کازان به علاقمندان زبان و زبان شناسی روسی کمک می کند تا درک نمایند فدراسیون روسیه تنها یک جامعه یک دست نیست، بلکه موزاییکی پیچیده از فرهنگ ها، قومیت ها و ادیان مختلف است. آشنایی با کازان، درک دقیق تری از ادبیات، تاریخ سیاسی و تنوع زبانی پهناورترین کشور جهان به دست می دهد.