چرا بچه های امروز زودتر از همیشه خسته اند؟
چرا بچه های امروز زودتر از همیشه خسته اند؟
وقتی یک کودک می گوید «خسته ام»، معمولا اولین چیزی که به ذهنمان می رسد این است که لابد زیاد کار کرده است. اما کودکان امروز همیشه از کار زیاد خسته نیستند؛ گاهی از فشار زیاد، انتخاب های زیاد، محرک های زیاد و فرصت کم برای استراحت واقعیخسته اند. کودکی که صبح مدرسه می رود، بعد کلاس زبان و ورزش دارد، تکالیفش را انجام می دهد، چند ساعت با صفحه نمایش درگیر است و شب هم باید برای فردا آماده شود، ممکن است ظاهرا زندگی پرتحرکی داشته باشد اما جایی برای نفس کشیدن نداشته باشد.
ما گاهی استراحت را هم اشتباه تعریف می کنیم. تصور می کنیم وقتی کودک گوشی دست گرفته یا مشغول تماشای ویدئوست، دارد استراحت می کند. در حالی که مغز کودک ممکن است همچنان در معرض تصویر، صدا، پیام، بازی و اطلاعات تازه باشد. خاموش بودن بدن همیشه به معنای استراحت ذهن نیست.
از طرف دیگر، خستگی فقط از برنامه شلوغ نمی آید. کودکی که مدام باید خوب عمل کند هم خسته می شود. وقتی کودک احساس می کند باید نمره خوب بگیرد، والدین را راضی نگه دارد، با دیگران مقایسه نشود، اشتباه نکند و همیشه رفتار مناسبی داشته باشد، فشار روانی می تواند حتی در روزهایی که کار زیادی نکرده، او را فرسوده کند.
گاهی هم چیزی که ما «تنبلی» می نامیم، در واقع خستگی است. وقتی کودک صبح ها به سختی از خواب بیدار می شود، حوصله بازی ندارد، زود عصبانی می شود، از فعالیت هایی که قبلا دوست داشته فاصله می گیرد یا مدام می گوید «حوصله ندارم»، بهتر است قبل از سرزنش کردن، کمی دقیق تر نگاه کنیم. شاید بدن یا ذهن او چیزی می گوید که خودش هنوز نمی تواند توضیحش دهد.
اولین قدم والدین می تواند بسیار ساده باشد: برنامه روز کودک را روی کاغذ بیاوریم.مدرسه، کلاس، تکلیف، مسیر رفت وآمد، زمان صفحه نمایش، خواب، بازی و حتی زمانی که صرف انجام کارهای روزمره می شود. بعد از خودمان بپرسیم: «آیا در این برنامه واقعا زمانی هست که کودک مجبور نباشد کاری انجام دهد؟»
لازم نیست هر دقیقه آزاد را با یک فعالیت مفید پر کنیم. گاهی بهترین کاری که می توانیم برای کودک انجام دهیم، حذف یک کلاس، کم کردن یک تعهد یا کنار گذاشتن بخشی از برنامه است. کودک به زمان بی برنامه نیاز دارد؛ زمانی که بتواند خودش تصمیم بگیرد چه کند، بازی کند، کتاب بخواند، با کسی حرف بزند یا حتی حوصله اش سر برود.
خواب هم نباید قربانی برنامه های فشرده شود. اگر کودک مرتب دیر می خوابد، صبح سخت بیدار می شود و در طول روز بی حال است، پیش از هر چیز باید خواب و کیفیت استراحتش را جدی بگیریم. گوشی و صفحه نمایش هم بهتر است بخشی از یک گفت وگوی خانوادگی درباره خواب، تمرکز و تعادل باشند، نه فقط وسیله ای برای دعوا و محدودیت.
و یک نکته مهم تر: گاهی کودک از خود زندگی خسته نیست؛ از تلاش برای برآورده کردن انتظارهای ما خسته است. شاید لازم باشد بعضی روزها به جای اینکه بپرسیم «امروز چه کار مفیدی کردی؟»، بپرسیم «امروز حالت چطور بود؟»
اگر خستگی کودک مداوم است، بر خواب و اشتها یا فعالیت های روزانه اش اثر گذاشته، یا همراه با بی حوصلگی شدید، کناره گیری و تغییر محسوس رفتار است، بهتر است آن را صرفا به «نسل امروز» یا «زیادی گوشی» نسبت ندهیم و برای بررسی دقیق تر با پزشک یا متخصص مربوط مشورت کنیم.
کودک برای رشد کردن به فعالیت نیاز دارد، اما به استراحت، سکوت و فراغت هم نیاز دارد. شاید لازم نباشد همیشه چیزی به برنامه اش اضافه کنیم. گاهی لازم است چیزی را از آن کم کنیم.
شاید یکی از مهم ترین سوال هایی که می توانیم درباره خستگی فرزندمان از خودمان بپرسیم این باشد که «آیا کودک من خسته است چون زیاد زندگی می کند، یا چون فرصت کافی برای زندگی کردن به شیوه خودش ندارد؟»
دکتر محمدمهدی سیدناصری
حقوقدان، پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال