تالیف عظیم ترین شاهکار تاریخی در عصر مغول

عظیم ترین شاهکار تاریخی که در عصر مغول در ایران به رشته تالیف آمده و از بزرگ ترین آثار ادبیات ایران و از مهم ترین تواریخ عالم است مجموعه بزرگی است در تاریخ عمومی به نام "جامع التواریخ" که در عهد غازان خان و اولجایتو در تحت اداره وزیر دانشمند بزرگ خواجه رشید الدین فضل الله همدانی فراهم آمده است. 

رشید الدین فضل الله پسر عماد الدوله ابوالخیر و نواده موفق الدوله همدانی است. رشید الدین ایام جوانی را در همدان به تحصیل فنون مختلف مخصوصا طب گذراند و به عنوان طبیب در دستگاه اباقا خان داخل گردید و تا آنجا ترقی یافت که به وزارت غازان و اولجایتو و ابوسعید رسید. غازان خان که ایلخانی بود تاریخ دوست و خود نیز بهتر از هرکس تاریخ اقوام مغول را می دانست، خواجه رشید الدین را مامور کرد که تاریخی از مغول ترتیب دهد و آن را برای اطلاع امرا و بزرگان روسای لشکری و کشوری تاتار و عامه ایشان که به مناسبت دوری از وطن اصلی به تدریج تاریخ اجداد خود را فراموش می کردند انتشار دهد. رشید الدین این ماموریت عظیم را پذیرفت و به وسیله مطالعه اسناد مغولی و مذاکره با مطلعین تاتار و اخذ اطلاعات شفاهی از پولاد چینگ سانگ سفیر خاقان چین در دربار ایلخان و از خود غازان اساس کتاب معتبر خود را که به نام غازان خان تاریخ غازانی خوانده شد ریخت ولی قبل از آنکه انشاء آن به انجام رسد غازان وفات یافت و جانشین و برادرش اولجایتو خواجه رشید الدین را به عمل بر وفق وصیت برادر واداشت. سرانجام رشید الدین با وجود کبر سن و ضعف و ناتوانی مزاج، این امر خطیر را به عهده گرفت و به دستیاری فضلا و خبرگان هر طایفه و ملتی که در سلطانیه و تبریز مقیم بودند از علمای چینی و تبتی و اویغوری و فرنگی و یهود و غیره به کار تهیه جامع التواریخ مشغول شد و آن را در سال 710 به انجام رساند.

 «تاریخ مغول، عباس اقبال آشتیانی، برگ 488»