طبقه بندی مورفولوژیکی و ناپایداری رودخانه سرنی (جنوب شرق ایران) با استفاده از روش روسگن

رودخانه ها به عنوان سامانه هایی پویا و خودسازمان یافته، همواره در پاسخ به تغییرات عوامل زمین شناسی، اقلیمی، هیدرولوژیکی و انسانی، دچار تعدیل در شکل، ابعاد و الگوی جریان می شوند. این پویایی ذاتی، اگرچه بخشی از رفتار طبیعی رودخانه هاست، اما در بسیاری از مناطق، به ویژه در پهنه های خشک و نیمه خشک، می تواند به بروز ناپایداری های شدید مورفولوژیکی، فرسایش کناری، جابه جایی مسیر و تهدید کاربری های انسانی منجر شود. در چنین شرایطی، شناخت دقیق ساختار مورفولوژیکی رودخانه و ارزیابی پایداری کانال، پیش نیاز اساسی برای مدیریت پایدار و مداخلات مهندسی آگاهانه محسوب می شود. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مورفولوژیکی و ارزیابی ناپایداری رودخانه سرنی، از سیستم طبقه بندی روسگن در سطوح I و II بهره گرفته است. در این راستا، مجموعه ای از داده های سنجش ازدور، تصاویر ماهواره ای چندزمانه، مدل رقومی ارتفاعی، برداشت های میدانی مقاطع عرضی، آنالیز دانه بندی رسوبات بستر و تحلیل هندسی ۵۲ خم رودخانه گردآوری و تحلیل شد. شاخص هایی نظیر شیب طولی، سینوسیته، نسبت پهنا به عمق، نسبت گودافتادگی بستر و شعاع نسبی خم ها محاسبه و در چارچوب تیپ شناسی روسگن تفسیر گردید. نتایج نشان می دهد که بخش های بالادست رودخانه، تحت کنترل لیتولوژی مقاوم و شیب نسبتا زیاد، از پایداری نسبی برخوردار بوده و عمدتا در تیپ های B و G قرار می گیرند، در حالی که بخش های میانی و پایین دست، به ویژه در دشت آبرفتی سرنی، دارای الگوی مئاندری فعال، رسوبات ریزدانه و استعداد بالای فرسایش کناری هستند و در تیپ های C و F طبقه بندی می شوند. این یافته ها بیانگر نقش تعیین کننده گذار زمین شناسی و کاهش شیب در تشدید ناپایداری کانال بوده و می تواند مبنایی علمی برای مدیریت رودخانه سرنی و سامانه های مشابه فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

ژئومورفولوژی مهندسی رودخانه ، طبقه بندی روسگن ، ناپایداری مورفولوژیکی ، پیچان رودی ، رودخانه سرنی