بررسی کیفیت گندم های تولیدی زارعین مناطق مختلف کشور

به منظور تحلیل وضعیت کیفیت گندمهای تولید شده در ایران و نیز تهیه نقشه کیفیت گندمهای مناطق مختلف کشور این پروژه اجرا گردید. در تحقیق حاضر که به سفارش و با همکاری معاونت امور زراعت وزارت جهاد کشاورزی انجام شد، تعداد ‮‭5278‬ نمونه گندم طی سه سال زراعی ‮‭89‬-،‮‭1389-90 1388‬ و ‮‭1390-91‬ از استانهای مختلف کشور با برش شهرستانی (تعداد برای هر شهرستان بسته به وسعت مناطق گندمکاری متغیر ) از مزارع زارعین واقع در حوزه شهرستانهای مختلف کشور جمع آوری شده و در آزمایشگاه شیمی و تکنولوژی غلات موسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال وبذر صفات وزن هزار دانه، وزن هکتولیتر، درصد پروتیین دانه، حجم رسوب زلنی، حجم نان، درصد رطوبت دانه، سختی دانه، درصد جذب آب آرد، درصد گلوتن مرطوب، شاخص گلوتن و ارتفاع رسوب ‭SDS ‬اندازه گیری شدند. پس از انجام تجزیه های کیفی داده های بدست آمده با نرم افزارهای آماری مناسب تجزیه و تحلیل شده و نتایج به صورت استانی و نیز به تفکیک شهرستانهای مربوطه گزارش شدند. همچنین از نرم افزار ‭GIS ‬برای رسم نقشه های کیفیت با برش استانی و شهرستانی استفاده شد. مطابق نتایج میانگین سه ساله کل کشور برای صفت وزن هزار دانه ‮‭38/21‬ گرم بود که در طبقه متوسط قرار گرفت. بیشترین وزن هزار دانه مربوط به استان یزد با ‮‭40/68‬ گرم بود که در طبقه متوسط قرار گرفت و کمترین وزن هزار دانه به استان خراسان جنوبی با ‮‭35/52‬ گرم تعلق داشت که در طبقه ریز قرار گرفت. میانگین سه ساله وزن هکتولیتر کل کشور ‮‭77/78‬ کیلوگرم بود که در طبقه بسیار سنگین قرار داشت. استان کهکیلویه و بویر احمد با ‮‭80/52‬ کیلوگرم بیشترین وزن هکتولیتر را به خود اختصاص داد و در طبقه بسیار سنگین قرار داشت. کمترین مقدار وزن هکتولیتر را استان سیستان و بلوچستان با ‮‭71/72‬ کیلوگرم داشت که در طبقه متوسط قرار داشت. میانگین سه ساله کل کشور برای درصد پروتیین دانه ‮‭11/58‬ درصد بود و در طبقه متوسط قرار گرفت. بیشترین درصد پروتیین دانه، به استان بوشهر با ‮‭12/27‬ درصد و کمترین درصد پروتیین دانه مربوط به استان کردستان با ‮‭11/15‬ درصد اختصاص داشت. هر دو استان دارای بیشترین و کمترین درصد پروتیین دانه در طبقه متوسط قرار گرفتند. میانگین سه ساله حجم رسوب زلنی کل کشور ‮‭31/45‬ میلی لیتر بود که در طبقه قوی قرار گرفت. استان بوشهر با ‮‭33/38‬ میلی لیتر بیشترین حجم رسوب زلنی را به خود اختصاص داد، و در طبقه قوی قرار گرفت. کمترین مقدار حجم رسوب زلنی را استان آذربایجان شرقی با ‮‭29/29‬ میلی لیتر داشت که در طبقه متوسط تا قوی قرار گرفت. میانگین سه ساله حجم نان کل کشور ‮‭469/49‬ میلی لیتر بود. استان سیستان و بلوچستان با ‮‭512/05‬ میلی لیتر، بیشترین حجم نان را به خود اختصاص داد. کمترین مقدار حجم نان را استان کردستان با ‮‭435/81‬ میلی لیتر داشت. میانگین سه ساله کل کشور برای درصد رطوبت دانه ‮‭10/68‬ درصد بود. بیشترین درصد رطوبت دانه، به استان گلستان با ‮‭12/47‬ درصد و کمترین درصد رطوبت دانه مربوط به استان قم با ‮‭9/4‬ درصد بود. میانگین سه ساله صفت سختی دانه کل کشور ‮‭48/99‬ بود. استان بوشهر با مقدار ‮‭53/82‬ ، بیشترین مقدار صفت سختی دانه را به خود اختصاص داد. کمترین مقدار سختی دانه به استان کردستان با مقدار‮‭44/15‬ تعلق داشت. میانگین سه ساله کل کشور برای صفت درصد جذب آب آرد ‮‭63/64‬ درصد بود. بیشترین درصد جذب آب، به استان بوشهر با ‮‭64/70‬ درصد و کمترین درصد جذب آب، به استان چهار محال و بختیاری با ‮‭62/51‬ درصد اختصاص داشت. میانگین سه ساله کل کشور برای درصد گلوتن مرطوب ‮‭26/24‬ درصد بود و در طبقه متوسط تا خوب قرار گرفت. بیشترین درصد گلوتن مرطوب، به استان ایلام با ‮‭29/86‬ درصد بود، که در طبقه متوسط تا خوب قرار گرفت. کمترین درصد گلوتن مرطوب مربوط به استان قزوین با ‮‭23/23‬ درصد اختصاص داشت که در طبقه ضعیف تا متوسط قرار گرفت. میانگین سه ساله شاخص گلوتن دانه کل کشور ‮‭33/82‬ بود. استان مازندران با مقدار‮‭56/27‬ بیشترین مقدار صفت شاخص گلوتن را به خود اختصاص داد. کمترین مقدار شاخص گلوتن را استان هرمزگان با مقدار ‮‭15/77‬ داشت. میانگین سه ساله ارتفاع رسوب ‭SDS ‬کل کشور ‮‭52/27‬ میلی لیتر بود که در طبقه نسبتا" قوی قرار گرفت. استان بوشهر با ‮‭61/58‬ میلی لیتر بیشترین ارتفاع رسوب ‭SDS ‬را به خود اختصاص داد و در طبقه قوی قرار گرفت. کمترین مقدار ارتفاع رسوب ‭SDS ‬را استان کرمانشاه با ‮‭43/57‬ میلی لیتر داشت که در طبقه متوسط قرار گرفت. با توجه به جمیع صفات ارزیابی شده و بر اساس مطالعات قبلی صفات وزن هزار دانه، درصد پروتیین، حجم رسوب زلنی، حجم نان، سختی دانه، درصد گلوتن مرطوب و شاخص گلوتن در یک مدل رگرسیونی با ضرایب متفاوت برای هر صفت جهت بدست آوردن یک امتیاز کلی کیفیت برای نمونه ها مورد استفاده قرار گرفتند. بر این اساس استان مازندران با میانگین سه ساله ‮‭75/86‬ بیشترین مقدار را به خود اختصاص داد و استان همدان با ‮‭66/81‬ کمترین مقدار را نشان داد. میانگین کل استانها ‮‭70/26‬ بود. نقشه های تهیه شده به صورت ساده وضعیت کیفیت گندمهای کشور را نشان می دهند که در زمینه مدیریت ارتقا بهره وری و برنامه های ارتقا کیفیت گندمهای تولیدی وزارت جهاد کشاورزی کاربردی بوده و مفید هستند. واژه های کلیدی : گندم، کیفیت نانوایی، نمونه های تولیدی مزارع زارعین، نقشه کیفیت