دکتر حسام الدین رحیمی--------------- درباره انسان، قانون و مسئولیت اجتماعی

دکتر حسام الدین رحیمی

درباره انسان، قانون و مسئولیت اجتماعی

جامعه ای شایسته آینده است که در آن، کرامت انسان نه شعاری برای سخنرانی ها، بلکه اصلی بنیادین در تصمیم ها، قوانین و رفتارهای روزمره باشد. هیچ پیشرفتی پایدار نیست، مگر آن که با عدالت همراه شود؛ هیچ قانونی اعتمادآفرین نمی شود، مگر آن که با انصاف اجرا گردد؛ و هیچ قدرتی مشروعیت اخلاقی نخواهد داشت، مگر آن که در برابر حقوق مردم، مسئول و پاسخ گو بماند.

قانون، دیواری برای محدودکردن انسان نیست؛ چارچوبی است برای پاسداری از آزادی، امنیت و حقوق همگان. عدالت نیز تنها اجرای بی روح مقررات نیست؛ هنر شنیدن صدای بی پناهان، دیدن رنج های پنهان و فراهم کردن فرصتی منصفانه برای هر انسان است. جامعه قانون مدار، جامعه ای نیست که در آن فقط از مجازات سخن گفته شود؛ بلکه جامعه ای است که پیش از وقوع آسیب، از راه آموزش، حمایت، اصلاح ساختارها و تقویت پیوندهای انسانی، زمینه بزه و خشونت را کاهش می دهد.

در نگاه من، امنیت واقعی با ترس و محرومیت ساخته نمی شود. امنیت، هنگامی ریشه می گیرد که شهروند احساس کند دیده می شود، حق دارد، صدایش شنیده می شود و در برابر قانون تنها و بی پناه نیست. پیشگیری از جرم، از مدرسه و خانواده آغاز می شود؛ در محله و شهر ادامه می یابد؛ و به سیاست گذاری مسئولانه، مدیریت شفاف و مشارکت آگاهانه مردم نیاز دارد. هر جا فقر، تبعیض، بی اعتمادی و طرد اجتماعی انباشته شود، بذر آسیب نیز مجال رشد می یابد. ازاین رو، مبارزه با جرم بدون توجه به علت های اجتماعی آن، تلاشی ناقص و کوتاه مدت خواهد بود.

عدالت کیفری باید هم زمان از جامعه حمایت کند، حقوق بزه دیده را به رسمیت بشناسد و امکان اصلاح و بازگشت مسئولانه بزهکار را فراهم آورد. پاسخ به خطا، همیشه و در همه موقعیت ها، تنها در شدت مجازات خلاصه نمی شود. گاه گفت وگو، جبران خسارت، پذیرش مسئولیت و ترمیم رابطه های آسیب دیده می تواند راهی انسانی تر و اثربخش تر برای بازسازی اعتماد باشد؛ بی آن که حق بزه دیده نادیده گرفته شود یا مسئولیت مرتکب کم رنگ گردد. عدالت ترمیمی به ما یادآوری می کند که پشت هر پرونده، انسان هایی ایستاده اند: انسانی که آسیب دیده، انسانی که باید پاسخ گو باشد و جامعه ای که از پیامدهای آن تاثیر می پذیرد.

مدیریت شهری نیز فقط اداره خیابان ها، ساختمان ها و خدمات نیست؛ هنر ساختن شهری است که در آن، فرصت زندگی شرافتمندانه برای همگان فراهم باشد. شهر عادلانه، شهر بی تفاوت نیست؛ حاشیه نشینی را به رسمیت می شناسد تا برای آن راه حل بیابد، صدای گروه های کم برخوردار را می شنود و امنیت را در کنار رفاه، هویت محلی و همبستگی اجتماعی معنا می کند. هیچ شهری با نادیده گرفتن بخشی از ساکنانش به آرامش پایدار نمی رسد.

امروز بیش از هر زمان، به دانشی نیاز داریم که از اتاق های بسته بیرون بیاید و در خدمت زندگی مردم قرار گیرد؛ به پژوهشی که مسئله را دقیق بشناسد، شواهد را جدی بگیرد و برای سیاست گذار و جامعه راه حل عملی ارائه کند. دانشگاه، نهادهای مدنی، دستگاه عدالت، مدیریت شهری و رسانه ها باید به جای موازی کاری و بی اعتمادی، در مسیر گفت وگو و همکاری گام بردارند. اندیشه وقتی ارزشمند است که به فهم بهتر مسائل و تصمیم های مسئولانه تر بینجامد.

من باور دارم هیچ اصلاحی با تحقیر انسان ها آغاز نمی شود و هیچ جامعه ای با حذف پرسش ها به حقیقت نزدیک نخواهد شد. نقد منصفانه، نشانه دشمنی نیست؛ فرصتی برای اصلاح است. پرسشگری، تهدید نیست؛ سرمایه رشد است. اختلاف نظر، اگر با احترام و استدلال همراه باشد، می تواند افق های تازه ای بگشاید. آنچه جامعه را فرسوده می کند، نه تفاوت دیدگاه ها، بلکه بی اعتنایی به حقیقت، بی مسئولیتی در برابر پیامدها و عادت کردن به بی عدالتی است.

راه دشوار است؛ اما دشواری، دلیل چشم پوشی از مسئولیت نیست. هر قانون گذار، مدیر، معلم، پژوهشگر، وکیل و شهروند، سهمی در ساختن فردای جامعه دارد. آینده را تصمیم های بزرگ به تنهایی نمی سازند؛ گاهی یک رفتار منصفانه، یک تصمیم شفاف، یک فرصت برابر، یک سخن به موقع و یک قدم برای ترمیم آسیب، آغاز تغییری بزرگ است.

پیام من روشن است: کرامت انسان را معیار قرار دهیم، عدالت را از شعار به عمل تبدیل کنیم، قانون را با انصاف و پاسخ گویی همراه سازیم و امنیت را بر پایه اعتماد و مشارکت بنا کنیم. جامعه ای که در آن، قدرت در خدمت مردم باشد، دانش به حل مسئله یاری رساند، خطا با مسئولیت پذیری روبه رو شود و هیچ انسانی از حق شنیده شدن محروم نماند، جامعه ای است که می تواند از بحران عبور کند و آینده ای انسانی تر بسازد.

دکتر حسام الدین رحیمی