سطحی نگری شناختی ؛ معضل مطالعه اخبار کوتاه

پدیده سطحی نگری شناختی ، نتیجه مستقیم تغییر الگوی مصرف خبر از متن های تحلیلی به سوی خبرهایی کوتاه ، سریع و فشرده ای است که در شبکه های خبری و رسانه های اجتماعی جریان دارند. وقتی خبر از حالت روایت های بلند و چندجانبه خارج شده و به قالب تیترهای تک خطی، ویدئوهای چند ثانیه ای یا اینفوگرافیک های بسیار ساده درمی آید، فرآیند اصلی یادگیری و درک در مغز انسان دچار اختلال می شود. مغز انسان برای درک مفاهیم پیچیده نیاز به «پردازش عمیق» دارد؛ فرآیندی که مستلزم تمرکز طولانی مدت، ایجاد پیوند میان اطلاعات جدید و دانش قبلی، و در نهایت ساخت یک مدل ذهنی جامع است. اما اخبار کوتاه، این سلسله مراتب را تخریب می کنند. آن ها به جای ارائه «علت»، تنها «معلول» را به مخاطب نشان می دهند و به جای توضیح «پیامدها»، تنها بر «واقعه» تمرکز می کنند. این قطع و وصل شدن مداوم جریان اطلاعات، باعث می شود که تمرکز به جای اینکه مانند یک پرتو متمرکز، بر یک موضوع بماند. این پرش های ذهنی مکرر ، ظرفیت حافظه کاری مخاطب را کاهش داده و او را به سطحی از درک می رساند که در آن، تنها قادر به دریافت اطلاعات گذرا هستند و توانایی پیوند دادن این اطلاعات به یک ساختار معنایی بزرگ را ندارند.

 در این حالت، مخاطب دچار نوعی «توهم دانش» می شوند؛ یعنی چون از جزئیات ریز و اخبار فوری پراکنده آگاه هستند ، تصور می کنیم که موضوع را می شناسند در حالی که در واقعیت، مخاطب تنها با پوسته لایه برداری شده حقیقت روبرو هستند. 

سطحی نگری شناختی باعث می شود که توانایی «تفکر سیستماتیک» از بین برود؛ یعنی دیگر نمی توانیم بفهمیم چگونه یک رویداد در یک گوشه جهان، با اقتصاد یا فرهنگ در گوشه دیگر پیوند دارد، زیرا ذهن ما برای حفظ انرژی در برابر هجوم اخبار کوتاه، از تحلیل روابط پیچیده خودداری می کند. این فرآیند، در نهایت منجر به نوعی «فقر فکری» در سطح عمومی می شود که در آن، قدرت استدلال جای خود را به قدرت بازگویی شعارها می دهد.

 وقتی تمرکز ما به دلیل مواجهه با اخبار کوتاه و تکه تکه شده، تضعیف شود، در برابر اطلاعات گمراه کننده بسیار آسیب پذیر می شویم، زیرا مغز ما دیگر حوصله بررسی فرضیات را ندارد و به دنبال ساده ترین و سریع ترین پاسخ ها می گردد. بنابراین، سطحی نگری شناختی تنها یک مشکل در نحوه مطالعه نیست، بلکه یک تهدید برای کیفیت ادراک انسانی است که ما را از دنیای واقعی و پیچیده اش، به دنیایی از تصاویر سطحی و ساده انگارانه ی بی روح سوق می دهد.