آیا فقر خانواده می تواند به محرومیت کودک از فرصت های برابر منجر شود؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا فقر خانواده می تواند به محرومیت کودک از فرصت های برابر منجر شود؟

وقتی کودکی به دلیل ناتوانی خانواده در پرداخت هزینه کلاس آموزشی، خرید ابزار یادگیری یا تامین دسترسی مناسب به اینترنت از فرصت های رشد محروم می شود، مسئله را نمی توان صرفا به انتخاب های شخصی خانواده تقلیل داد. فقر ممکن است بر آموزش، سلامت، تغذیه، بازی، مشارکت اجتماعی و حتی احساس تعلق کودک اثر بگذارد. خطر اصلی زمانی پدید می آید که محرومیت اقتصادی به محرومیت پایدار از فرصت ها تبدیل شود و کودک از همان سال های نخست زندگی با محدودیت هایی مواجه شود که بر انتخاب های آینده اش سایه می اندازند.

ماده ۲۷ کنوانسیون حقوق کودک به حق کودک برای برخورداری از سطح زندگی متناسب با رشد جسمی، ذهنی، معنوی، اخلاقی و اجتماعی اشاره دارد و مسئولیت اصلی تامین شرایط زندگی را بر عهده والدین یا دیگر مسئولان نگهداری کودک قرار می دهد؛ دولت ها نیز باید در حدود تعهدات خود برای کمک به اجرای این حق اقدام کنند. ماده ۲۸ حق آموزش را به رسمیت می شناسد و ماده ۲ بر منع تبعیض تاکید دارد. مجموعه این اصول نشان می دهد که فرصت های کودکان نباید فقط به توان مالی خانواده وابسته بماند.

در عمل، حمایت می تواند شکل های گوناگونی داشته باشد: فراهم کردن دسترسی منصفانه به کتاب و منابع آموزشی، حمایت اجتماعی از خانواده های نیازمند، کاهش موانع مالی آموزش و طراحی برنامه هایی که کودکان محروم را از فعالیت های مدرسه و اجتماع کنار نگذارند. کمک ها باید با احترام به کرامت کودک ارائه شوند و از برچسب زنی یا افشای غیرضروری وضعیت مالی خانواده جلوگیری کنند.

همچنین نباید هر پیامد فقر را با یک پاسخ ساده توضیح داد. مشکلات اقتصادی ممکن است با دشواری های مسکن، اشتغال والدین، دسترسی به خدمات و فشارهای خانوادگی پیوند داشته باشند. بنابراین، حمایت موثر به همکاری خانواده، مدرسه، نهادهای اجتماعی و سیاست گذاران نیاز دارد.

عدالت آموزشی به معنای تضمین نتایج یکسان برای همه کودکان نیست؛ بلکه یعنی هیچ کودکی صرفا به دلیل شرایطی که در انتخاب آن نقشی نداشته، از فرصت یادگیری و رشد محروم نشود. سنجش یک جامعه عادلانه فقط با امکاناتی که در اختیار بهترین برخورداران قرار می دهد ممکن نیست؛ باید دید برای کودکانی که بیشترین نیاز را به حمایت دارند، چه می کند.