فرمان و اطاعت در همسویی

[محیی الدین ابن عربی]

«فالکل منا و منهم - و الاخذ عنا و عنهم»

***

[ابو العلا عفیفی]

کامه ی کل که در بیت اول آمده یا اشاره دارد به همه ی چیزهایی که موجود است و یا به همه ی آنچه پیش از این ذکر کرده؛ یعنی سخنی که در باب امر الاهی (امر تکلیفی) و طاعت عبد ابراز داشته است. مطابق معنای اول، مفهوم بیت چنین می شود: هر آنچه موجود است از یک وجه منتسب به ما (یعنی حق) است و از وجه دیگر منتسب به آنان (یعنی خلق). بدین معنا که وجود، حق است و خلق یا حق در خلق است چنان که بارها این نکته را بیان کرده است. بر اساس معنای دوم، مفهوم بیت چنین می شود: همه ی آنچه در باب امر و طاعت گفتیم [به یک اعتبار] صادر است از ما [یعنی از حق]؛ چرا که ما بندگان را فرمان می دهیم و [در عین حال] اطاعتشان می کنیم. بدین معنا که اعیان آن ها از حقایق وجود هر چه را می طلبند به آنان می دهیم و [به یک اعتبار] صادر است از آنان؛ زیرا به ما امر می کنند بدین گونه که به مقتضای اعیان خود از ما مطالبه دارند و در همان وقت مطیع اوامر ما هستند. پس فرمان و اطاعت به گونه ای یکسان از دو طرف است. (1)

***

[یزدانپناه عسکری]

بیانگر تضاد فرمان نامعین در همسویی با همت معین.

____________________

1 – شرحی بر فصوص الحکم : شرح نقد اندیشه ابن عربی ، نوشته ابو العلا عفیفی ، ترجمه نصرالله حکمت – تهران : الهام 1380صفحه 213 ، 214

- فکلمه «الکل» الوارده فی البیت الاول قد تشیر الی کل «ما هو موجود»، او الی کل ما ذکره قبل ذلک من الکلام عن الامر الالهی (الامر التکلیفی) و طاعه العبد. و علی المعنی الاول یکون معنی البیت: فکل ما هو موجود ینتسب لنا (الحق) من وجه، و ینتسب لهم (الخلق) من وجه آخر: ای ان الوجود حق و خلق، او حق فی خلق کما بین ذلک مرارا. و علی المعنی الثانی یکون معناه: فکل ما ذکرناه من امر و طاعه صادر منا- لانا نامر العباد و نطیعهم بان ننقاد الی ما تتطلبه اعیانهم من حقائق الوجود و صادر منهم لانهم یامروننا بان یطالبونا بما تقتضیه اعیانهم، و فی الوقت نفسه هم یطیعون اوامرنا. فالامر و الطاعه من الطرفین علی قدم المساواه. (محیی الدین بن عربی، فصوص الحکم، دار احیاء الکتب العربیه - قاهره، چاپ: اول، 1946 م. ج2 ؛ ص 159 ، 160)