نسل آینده را چه کسی تربیت می کند؟

نسل آینده را چه کسی تربیت می کند؟
نسل آینده را چه کسی تربیت می کند؟ خانواده؟ مدرسه؟ معلم؟ رسانه؟ یا فناوری هایی که هر روز بیش از گذشته وارد خلوت انسان می شوند؟
این پرسش دیگر یک پرسش نظری نیست؛ مسئله ای است که آینده جامعه را تعیین می کند. در گذشته، کودک بخش عمده ای از جهان خود را از خانواده و مدرسه دریافت می کرد. معلم سخن می گفت، کتاب آموزش می داد و خانواده ارزش ها را منتقل می کرد. اما امروز این انحصار شکسته است. کودک و نوجوان پیش از آنکه صبح وارد مدرسه شود، ممکن است ساعت ها در شبکه های اجتماعی زندگی کرده باشد؛ با صدها تصویر، صدا، روایت، سبک زندگی و الگوی رفتاری مواجه شده باشد و حتی پاسخ بسیاری از پرسش هایش را از هوش مصنوعی گرفته باشد.
مسئله این نیست که فناوری وارد زندگی انسان شده است؛ مسئله این است که چه کسی قواعد حضور فناوری در زندگی انسان را تعیین می کند؟
شبکه های اجتماعی فقط ابزار ارتباط نیستند. آنها توجه انسان را سازمان می دهند، ذائقه می سازند، الگوهای مصرف تولید می کنند و به تدریج بر اینکه چه چیزی دیده شود، چه چیزی مهم تلقی شود و چه چیزی فراموش شود، اثر می گذارند. در چنین شرایطی، الگوریتم می تواند بدون آنکه «معلم» باشد، آموزش دهد؛ بدون آنکه «والد» باشد، الگو بسازد؛ و بدون آنکه «مربی» نامیده شود، رفتار انسان را تحت تاثیر قرار دهد.
هوش مصنوعی نیز مرحله تازه ای از این تحول است. نسل آینده تنها با کتاب و معلم پرسش های خود را پاسخ نخواهد داد؛ با ماشین هایی گفت وگو خواهد کرد که می توانند توضیح دهند، پیشنهاد کنند، تولید کنند، مقایسه کنند و حتی در برخی تصمیم ها به انسان کمک کنند. بنابراین پرسش مهم تر این نیست که «آیا هوش مصنوعی جای معلم را می گیرد؟» بلکه این است که اگر انسان نتواند معیار تشخیص، قضاوت و انتخاب را در فرزندان خود پرورش دهد، چه کسی به جای او انتخاب خواهد کرد؟
اینجاست که معنای تربیت تغییر می کند. تربیت در عصر هوش مصنوعی، انتقال محفوظات نیست؛ ساختن انسانی است که بتواند میان اطلاعات و حقیقت، میان محبوبیت و ارزش، میان خواستن و درست خواستن، و میان پاسخ سریع و پاسخ درست تمایز بگذارد.
مدرسه اگر همچنان فقط محل انتقال اطلاعات باشد، دیر یا زود در برابر ماشین هایی قرار می گیرد که اطلاعات را سریع تر و گسترده تر ارائه می کنند. اما اگر مدرسه محل پرورش تفکر، گفت وگو، مسئولیت پذیری ، خلاقیت، قضاوت اخلاقی و توانایی پرسشگری باشد، فناوری نه رقیب آن، بلکه ابزار آن خواهد بود.
نسل آینده را یک نهاد به تنهایی تربیت نخواهد کرد. خانواده، مدرسه، جامعه، رسانه، شبکه های اجتماعی و هوش مصنوعی همگی در این فرایند حضور دارند. پرسش اصلی این است که آیا ما برای این میدان جدید، برنامه ای برای تربیت انسان داریم یا نه.
اگر پاسخ این پرسش را به فناوری واگذار کنیم، فناوری الزاما انسان مورد نظر ما را تربیت نخواهد کرد؛ بلکه انسانی را شکل خواهد داد که با منطق خود فناوری سازگار است.آینده را فقط کسانی نمی سازند که فناوری های جدید را تولید می کنند؛ آینده را کسانی می سازند که می دانند با این فناوری ها چه انسانی باید تربیت شود.