عدالت را از نو ببینیم؛ وقتی مسئله فقط فقر نیست
عدالت را از نو ببینیم؛ وقتی مسئله فقط فقر نیست
عدالت را معمولا با چه چیزی می سنجیم؟ با میزان درآمد؟ با فاصله فقیر و غنی؟ با یارانه؟ با مالیات؟ با توزیع ثروت؟ با اینکه چه مقدار از امکانات جامعه به هرکس می رسد؟«عدالت به مثابه امکان» از جایی دیگر آغاز می کند؛ از پرسشی بنیادی تر و شاید دشوارتر:پیش از آنکه بپرسیم چه کسی چه چیزی دارد، باید بپرسیم چه کسی امکان به دست آوردن، ساختن و تغییر دادن زندگی خود را دارد؟اهمیت این پرسش در آن است که بسیاری از نابرابری های اجتماعی، پیش از آنکه در درآمد و مصرف دیده شوند، در امکان ها شکل گرفته اند.
دو انسان را تصور کنیم که از استعداد و انگیزه مشابهی برخوردارند، اما یکی به دانش، فناوری، سرمایه، اعتبار، مجوز، زیرساخت و ابزار تولید دسترسی دارد و دیگری ندارد. هر دو از نظر حقوقی آزادند؛ هر دو می توانند تلاش کنند؛ هر دو ظاهرا در یک جامعه زندگی می کنند. اما آیا واقعا از فرصت یکسانی برای ساختن آینده خود برخوردارند؟ کتاب از همین نقطه، تعریف رایج عدالت را به چالش می کشد. در این نگاه، عدالت فقط مسئله تقسیم محصول پس از تولید نیست؛ باید به معماری پیشینی تولید و امکان نیز توجه کرد. یعنی باید دید چه کسانی از ابتدا به ابزارهایی دسترسی دارند که به آنان اجازه می دهد تولید کنند، بیافرینند، سرمایه ایجاد کنند و در تعیین سرنوشت اقتصادی خود نقش داشته باشند. این نگاه، مفهوم عدالت را از «توزیع» به «امکان» منتقل می کند.
کتاب برای توضیح این امکان، مجموعه ای از عناصر را پیش می کشد: دانش و مهارت، فناوری، مجوز ورود، زیرساخت، ادوات تولید، اعتبار حقوقی، مواد اولیه و دیگر ابزارهایی که انسان برای تبدیل توانایی بالقوه خود به فعالیت واقعی به آنها نیاز دارد. از این منظر، فقر فقط نداشتن پول نیست. ممکن است انسانی دانش داشته باشد، اما ابزار استفاده از دانش را نداشته باشد؛ مهارت داشته باشد، اما سرمایه آغاز کار را نداشته باشد؛ ایده داشته باشد، اما امکان ورود به بازار را نداشته باشد؛ دارایی داشته باشد، اما توان حفظ و استفاده از آن را از دست داده باشد.
در چنین شرایطی، مسئله عدالت را نمی توان فقط با افزایش یا کاهش چند رقم در جدول درآمد حل کرد.
یکی از جذاب ترین ایده های کتاب، پیوند میان «کف دسترسی» و «سقف تمرکز» است. عدالت از یک سو نیازمند آن است که حداقلی از امکان های اساسی برای همه فراهم باشد و از سوی دیگر، تمرکز ابزارهای تولید به اندازه ای نرسد که امکان ورود و کنش اقتصادی دیگران را از میان ببرد. این نگاه، عدالت را به یک پروژه نهادی تبدیل می کند؛ نه صرفا مجموعه ای از کمک های جبرانی. در این چارچوب، دولت و حاکمیت فقط توزیع کننده منابع پس از وقوع نابرابری نیستند؛ بلکه در فراهم کردن و صیانت از امکان ها نیز نقش دارند. هدف نیز الزاما یکسان سازی نتیجه ها نیست؛ بلکه فراهم کردن میدانی است که انسان ها بتوانند در آن با استعداد، تلاش، دانش و خلاقیت خود زندگی شان را بسازند.
کتاب از همین جا به موضوعاتی مانند آزادی، کرامت، انگیزه، نوآوری، تعاونی ها، مالکیت، کار و وسایل کار، تمرکز ابزار تولید و نقش ساختارهای اقتصادی پیوند می خورد. اما شاید مهم ترین ارزش کتاب این باشد که خواننده را وادار می کند درباره بسیاری از بدیهیات دوباره فکر کند.اگر کسی خانه دارد اما توان تعمیر آن را ندارد، آیا واقعا از امکان رفاه برخوردار است؟اگر کسی خودرو دارد اما توان نگهداری آن را ندارد، آیا صرفا به دلیل «داشتن خودرو» باید دارا محسوب شود؟اگر جوانی تحصیل کرده و صاحب مهارت است، اما امکان استفاده از مهارتش را ندارد، آیا مسئله فقط «بیکاری» است؟و اگر انسانی دائما محتاج کمک است، آیا کافی است کمک بیشتری به او بدهیم یا باید درباره ساختاری فکر کنیم که امکان مستقل شدن او را فراهم کند؟«عدالت به مثابه امکان» دعوت به همین بازاندیشی است. این کتاب نمی خواهد فقط به ما بگوید چه کسی فقیر است و چه کسی ثروتمند؛ می خواهد یک گام عقب تر برویم و بپرسیم:
چه کسی امکان دارد تولید کند؟
چه کسی امکان دارد انتخاب کند؟
چه کسی امکان دارد از داشته هایش استفاده کند؟
و چه کسی اساسا از امکان ساختن زندگی خود محروم مانده است؟
شاید عدالت، پیش از آنکه مسئله تقسیم ثروت باشد، مسئله معماری امکان باشد.