احیای اقتصادی و فضایی بازار تاریخی اراک از طریق پیاده راه سازی( تحلیلی در چارچوب اقتصاد شهری، بازآفرینی شهری و الزامات ثبت جهانی یونسکو)

 چکیده

بازارهای تاریخی در شهرهای ایرانی به عنوان هسته های اصلی فعالیت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی عمل کرده اند. با این حال، در دهه های اخیر تغییر الگوی توسعه شهری، گسترش حمل ونقل خودرو محور و ظهور مراکز خرید مدرن موجب تضعیف نقش اقتصادی بسیاری از بازارهای سنتی شده است. بازار تاریخی اراک به عنوان یکی از مهم ترین عناصر کالبدی شهر سلطان آباد قاجاری، دارای ساختاری منظم و طراحی شده است که آن را از بسیاری از بازارهای تاریخی ایران متمایز می کند. این مقاله با استفاده از چارچوب نظری اقتصاد شهری، بازآفرینی شهری و معیارهای ثبت جهانی یونسکو، به بررسی ظرفیت های اقتصادی و گردشگری بازار تاریخی اراک و نقش پیاده راه سازی در احیای آن می پردازد.

 نتایج تحلیل نشان می دهد که پیاده محور کردن محدوده بازار، ساماندهی منظر شهری، و ایجاد مدیریت یکپارچه بازار می تواند منجر به افزایش فعالیت اقتصادی، جذب گردشگر، افزایش ارزش زمین در مرکز شهر و تقویت شانس ثبت جهانی این مجموعه شود. در نهایت پیشنهاد می شود که سیاست گذاری شهری در اراک به سمت تبدیل بازار تاریخی به یک «قطب اقتصادی فرهنگی شهری» حرکت کند.

1. مقدمه

در ساختار سنتی شهرهای ایرانی، بازار نقش ستون فقرات اقتصادی و اجتماعی شهر را ایفا می کرد. این فضاها نه تنها محل مبادلات تجاری بودند، بلکه به عنوان مکان هایی برای تعاملات اجتماعی، انتقال فرهنگ و حتی فعالیت های سیاسی عمل می کردند. در بسیاری از شهرهای تاریخی ایران، بازار از مسجد جامع آغاز می شد و در امتداد مسیرهای اصلی شهری گسترش می یافت.

با ورود مدرنیزاسیون شهری در قرن بیستم و توسعه شبکه خیابان ها و خودروها، ساختار فضایی شهرها دستخوش تغییر شد. مراکز خرید مدرن، خیابان های تجاری جدید و گسترش شهرها به سمت مناطق جدید، موجب کاهش نقش اقتصادی بسیاری از بازارهای سنتی گردید.

شهر اراک نیز از این روند مستثنی نبوده است. مرکز تاریخی شهر و بازار آن در مقایسه با گذشته بخشی از پویایی اقتصادی خود را از دست داده است. در عین حال، بازار تاریخی اراک همچنان یکی از مهم ترین عناصر هویتی شهر محسوب می شود و ظرفیت های قابل توجهی برای احیای اقتصادی و گردشگری دارد.

در این زمینه، یکی از مهم ترین ابزارهای سیاست گذاری شهری که در بسیاری از شهرهای جهان مورد استفاده قرار گرفته، پیاده راه سازی است. پیاده راه ها می توانند کیفیت محیط شهری را افزایش دهند، حضور شهروندان را تقویت کنند و فعالیت های اقتصادی را رونق ببخشند.

پرسش های اصلی این پژوهش عبارتند از:

• بازار تاریخی اراک چه ویژگی هایی دارد که آن را از سایر بازارهای ایران متمایز می کند؟
• پیاده راه سازی چه نقشی در احیای اقتصادی بازارهای تاریخی دارد؟
• چه سیاست هایی می تواند به احیای اقتصادی بازار اراک و افزایش شانس ثبت جهانی آن کمک کند؟

2. مبانی نظری

 2.1 اقتصاد شهری

اقتصاد شهری شاخه ای از علم اقتصاد است که به بررسی نحوه شکل گیری فعالیت های اقتصادی در فضاهای شهری می پردازد. یکی از مفاهیم کلیدی در اقتصاد شهری، مفهوم صرفه های تجمع (Agglomeration Economies) است.

طبق این نظریه، زمانی که فعالیت های اقتصادی مشابه در یک محدوده جغرافیایی متمرکز شوند، مزایای اقتصادی متعددی ایجاد می شود.

این مزایا شامل موارد زیر است:

• کاهش هزینه جستجوی مشتریان
• افزایش رقابت و تنوع خدمات
• افزایش نوآوری و یادگیری میان کسب وکارها

به صورت ساده می توان گفت:

یعنی افزایش تراکم فعالیت اقتصادی می تواند بهره وری را افزایش دهد.

بازارهای سنتی نمونه کلاسیکی از چنین تجمع اقتصادی هستند.

2.2 نظریه بازآفرینی شهری

بازآفرینی شهری به مجموعه اقداماتی گفته می شود که با هدف احیای اقتصادی، اجتماعی و کالبدی مناطق فرسوده یا کم رونق شهری انجام می شود.

در بسیاری از شهرهای جهان، مراکز تاریخی از طریق برنامه های بازآفرینی شهری احیا شده اند. این برنامه ها معمولا شامل:

• بهبود کیفیت فضاهای عمومی
• حفاظت از میراث تاریخی
• تقویت فعالیت های اقتصادی محلی

می شوند.

بازارهای تاریخی در بسیاری از این پروژه ها نقش کلیدی داشته اند.

2.3 پیاده راه سازی در برنامه ریزی شهری

پیاده راه سازی یکی از مهم ترین ابزارهای بهبود کیفیت فضاهای شهری است. مطالعات متعدد نشان داده اند که فضاهای پیاده محور می توانند موجب افزایش تعاملات اجتماعی و رونق اقتصادی شوند.

یکی از مهم ترین نظریه پردازان این حوزه یان گل (Jan Gehl) است که تاکید می کند شهرهای موفق باید برای انسان طراحی شوند، نه برای خودرو.

بر اساس مطالعات انجام شده، افزایش حضور عابران پیاده موجب افزایش فعالیت اقتصادی در فضاهای شهری می شود.

اگر:

T = مدت زمان حضور افراد در فضا

S = میزان خرید

آنگاه:

S∝T 

یعنی افزایش مدت حضور افراد در فضا می تواند احتمال خرید را افزایش دهد.

3. تاریخچه و ساختار بازار تاریخی اراک

 3.1 شکل گیری شهر سلطان آباد

شهر اراک در اوایل قرن نوزدهم میلادی به دستور فتحعلی شاه قاجار و توسط یوسف خان گرجی بنیان گذاری شد. این شهر با نام سلطان آباد تاسیس شد و یکی از معدود شهرهای ایران بود که با طرحی از پیش تعیین شده ساخته شد.

برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی ایران که به صورت تدریجی رشد کرده اند، سلطان آباد با یک نقشه شهری منظم و شبکه ای طراحی شد.

3.2 ساختار بازار

بازار تاریخی اراک در مرکز این طرح شهری قرار گرفت و به عنوان محور اقتصادی شهر عمل کرد.

ویژگی های کالبدی بازار شامل موارد زیر است:

• مساحت تقریبی ۱۴ هکتار
• بیش از ۲۰ راسته اصلی
• چندین سرا و کاروانسرا
• چهارسوق مرکزی

راسته های بازار به صورت منظم و متقاطع طراحی شده اند که نشان دهنده برنامه ریزی قبلی در ساخت آن است.

3.3 تمایز بازار اراک نسبت به سایر بازارها

بیشتر بازارهای تاریخی ایران مانند:

• بازار تبریز
• بازار اصفهان
• بازار کرمان

به صورت تدریجی و در طول قرن ها شکل گرفته اند.

اما بازار اراک از ابتدا به عنوان بخشی از یک شهر برنامه ریزی شده ساخته شد. این ویژگی آن را از بسیاری از بازارهای دیگر متمایز می کند.

4. نقش اقتصادی بازارهای تاریخی

 4.1 بازار به عنوان قطب اقتصادی

بازارها به دلیل تمرکز فعالیت های اقتصادی، یکی از مهم ترین قطب های اقتصادی شهرها محسوب می شوند.

در این فضاها فعالیت های متعددی شکل می گیرد:

• تجارت کالا
• صنایع دستی
• خدمات گردشگری
• فعالیت های فرهنگی

این تنوع فعالیت ها موجب ایجاد یک اکوسیستم اقتصادی می شود.

4.2 بازار و گردشگری شهری

در بسیاری از شهرهای جهان، بازارهای تاریخی یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری محسوب می شوند.

نمونه های موفق شامل:

• گرند بازار استانبول
• بازار تبریز
• بازارهای تاریخی بارسلونا

این بازارها علاوه بر فعالیت اقتصادی، نقش مهمی در جذب گردشگر دارند.

4.3 بازار و افزایش ارزش زمین

در اقتصاد شهری، ارزش زمین تابعی از میزان دسترسی و فعالیت اقتصادی است.

Value=f(Accessibility+Economic Activity)

افزایش حضور مردم و فعالیت اقتصادی در بازار می تواند موجب افزایش ارزش زمین در مرکز شهر شود.

5. پیاده راه سازی و احیای بازار

 5.1 مشکلات ناشی از تردد خودرو

حضور گسترده خودرو در مراکز تاریخی شهرها مشکلات متعددی ایجاد می کند:

• کاهش ایمنی عابران
• آلودگی صوتی
• تخریب کیفیت منظر شهری
• کاهش جذابیت گردشگری

این عوامل می توانند به تدریج موجب کاهش حضور مردم در بازار شوند.

5.2 مزایای پیاده راه سازی

پیاده راه سازی می تواند مزایای متعددی داشته باشد:

• افزایش حضور شهروندان
• افزایش تعاملات اجتماعی
• افزایش فروش واحدهای تجاری
• بهبود کیفیت محیط شهری

5.3 نمونه های موفق

بازار تبریز

پس از ساماندهی محیطی و بهبود دسترسی پیاده، بازار تبریز به یکی از مهم ترین جاذبه های گردشگری ایران تبدیل شد.

خیابان سی تیر تهران

پیاده راه شدن این خیابان باعث افزایش فعالیت های فرهنگی و اقتصادی در این محدوده شد.

گرند بازار استانبول

محدودیت تردد خودرو در اطراف این بازار باعث افزایش جذابیت گردشگری آن شده است.

6. بازار اراک و ثبت جهانی

ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو نیازمند اثبات ارزش جهانی برجسته (OUV) است.

برای بازار اراک، مهم ترین استدلال می تواند این باشد:

بازار اراک بخشی از یک شهر برنامه ریزی شده قاجاری است که دارای ساختار منظم و طراحی شده می باشد.

این ویژگی در میان بازارهای تاریخی ایران کمتر دیده می شود.

7. نقش مدیریت شهری و شورای شهر

شورای شهر و مدیریت شهری نقش مهمی در حفاظت و احیای بازار دارند.

تصمیمات کلیدی شامل موارد زیر است:

. کنترل ساخت وساز در حریم بازار

. ساختمان های بلند و نامتناسب می توانند منظر تاریخی بازار را تخریب کنند.

. ساماندهی تابلوها و نماها

. بی نظمی بصری می تواند از جذابیت گردشگری بازار بکاهد.

. ایجاد مدیریت یکپارچه بازار

. همکاری میان شهرداری، میراث فرهنگی و کسبه ضروری است.

8. پیشنهادهای سیاستی

برای احیای بازار تاریخی اراک پیشنهاد می شود:

1. اجرای برنامه تدریجی پیاده راه سازی اطراف بازار
2. ایجاد پارکینگ های پیرامونی
3. ساماندهی منظر شهری
4. توسعه گردشگری شهری
5. برگزاری جشنواره های فرهنگی در بازار

9. نتیجه گیری

بازار تاریخی اراک یکی از مهم ترین عناصر هویتی و اقتصادی شهر است. ویژگی منحصربه فرد این بازار به عنوان بخشی از یک شهر برنامه ریزی شده قاجاری، ظرفیت قابل توجهی برای ثبت جهانی و تبدیل شدن به یک قطب گردشگری دارد.

پیاده راه سازی و بهبود کیفیت فضای عمومی می تواند به احیای اقتصادی این مجموعه کمک کند. در صورت اجرای سیاست های مناسب، بازار تاریخی اراک می تواند بار دیگر به قلب اقتصادی و اجتماعی شهر تبدیل شود.