بازتاب مسئله جبر در رباعیات خیام

مسئله جبر از مهمترین مباحث فلسفی کلامی و انسان شناختی در تاریخ اندیشه بشری است که بازتاب آن در ادبیات فارسی، به ویژه در رباعیات حکیم عمر خیام نیشابوری جلوه ای برجسته یافته است. پژوهش حاضر با هدف بررسی چگونگی بازتاب فلسفه جبر در رباعیات خیام و تبیین نسبت میان مضامین جبرگرایانه این اشعار با مبانی فلسفی و کلامی جبر انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی - تحلیلی است که با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و تحلیل محتوای رباعیات خیام صورت گرفته است. یافته های پژوهش نشان می دهد که مضامینی همچون قضا و قدر، سرنوشت، مرگ، ناپایداری جهان و محدودیت اراده و شناخت انسان در رباعیات خیام بیانگر نوعی تامل عمیق درباره جایگاه انسان در نظام هستی است؛ با این حال، این مضامین را نمی توان صرفا نشانه پذیرش جبر مطلق و تسلیم در برابر تقدیر دانست. خیام اگرچه در برخی رباعیات بر حاکمیت نیروهایی فراتر از اختیار انسان تاکید می کند اما مواجهه او با جبر همراه با پرسشگری، اعتراض و تامل فلسفی است. بر این اساس دستاورد پژوهش حاضر آن است که جبر در اندیشه خیام بیش از آنکه یک باور کلامی نظام مند باشد، بازتاب نوعی حیرت هستی شناختی و تجربه فلسفی انسان در برابر محدودیت های وجودی و معرفتی خویش است؛ به گونه ای که رباعیات او مسئله جبر را از سطح یک بحث نظری صرف به سطح تجربه ای انسانی و وجودی ارتقا می دهد.

کلیدواژه ها:

عمر خیام ، رباعیات ، اندیشه فلسفی ، جبر ، تقدیر