پیدایش و منشاء «خوف» در انبیاء الهی از منظر قرآن کریم

موضوع «پیدایش و کارکرد خوف در ساحت وجودی انبیاء» یکی از ظریف ترین گره گاه های انسان شناسی قرآنی و فلسفه نبوت به شمار می رود. در تبیین این مسئله، لازم است میان «ساحت قدسی وحی» و «بشریت پیامبران» تفکیکی معرفت شناختی قائل شد؛ زیرا قرآن کریم با تاکید بر وصف بشریت پیامبران چنان که می فرماید: ﴿انا بشر مثلکم﴾ آنان را از دایره موجودات ماورایی فاقد عاطفه خارج کرده و در عین حال، انسان هایی معرفی می کند که در معرض احساسات و گرایش های طبیعی اند، اما این ساحت انسانی در پرتو هدایت وحیانی سامان می یابد. پیدایش خوف در انبیاء، برخلاف تلقی سطحی و بدوی، نه نشانه نقص یا تزلزل در ایمان است و نه با مقام عصمت منافات دارد؛ بلکه ریشه در دو منشا بنیادین دارد: نخست، ادراک عمیق جلال و عظمت الهی که از آن به «خشیت علمی» یاد می شود و محصول احاطه معرفتی پیامبران بر مقام ربوبی است؛ و دوم، «خوف طبعی» برخاسته از غریزه صیانت از رسالت، که در مواجهه با تهدیدهای بیرونی، نقش اساسی در حفظ بقای جسمانی پیامبر برای استمرار ابلاغ وحی ایفا می کند. از منظر کارکردی، خوف در ساختار روانی معصوم، نقشی پیش برنده و تعادل آفرین دارد و نه بازدارنده و تضعیف کننده. قرآن کریم با به تصویر کشیدن لحظات اضطراب یا ترس در زندگی پیامبرانی چون موسی(ع) در مواجهه با سحر ساحران، یا ابراهیم(ع) در برخورد با فرشتگان ناشناس، در پی ارائه الگویی از «کمال واقع گرایانه» است؛ کمالی که در آن، ترس انسانی نه به انفعال و گریز، بلکه به «توکل فعال» و پناه بردن آگاهانه به قدرت مطلق الهی می انجامد. بر این اساس، کارکرد غایی خوف در ساحت وجودی انبیاء، تبیین مرز هستی شناختی، میان «خالق» و «مخلوق» و تاکید بر این حقیقت است که تنها ذات باری تعالی منشا امنیت مطلق است. حتی برگزیده ترین انسان ها نیز در فقر ذاتی خود، نیازمند سکینه و آرامش وحیانی اند تا از هراس های بشری عبور کرده و به ثبات، اطمینان و استقامت رسالتی دست یابند.

کلیدواژه ها:

خوف ، انبیاء الهی ، قرآن کریم ، منشا خوف ، کارکرد خوف