قابلیت توارث دارایی های دیجیتال در حقوق ایران: تحلیل چالش های حقوقی و راهکارهای تقنینی

تحولات شتابان فناوری های دیجیتال و گسترش روزافزون اقتصاد مبتنی بر داده، موجب ظهور طیف گسترده ای از دارایی های نوین از جمله رمزارزها، کیف پول های الکترونیکی، حساب های کاربری دارای ارزش اقتصادی، دارایی های مبتنی بر فناوری بلاک چین، توکن های دیجیتال و سایر اموال مجازی شده است. افزایش ارزش مالی و نقش اقتصادی این دارایی ها، مسائل و چالش های حقوقی متعددی را در حوزه حقوق خصوصی، به ویژه حقوق ارث، پدید آورده است. یکی از مهم ترین این چالش ها، تعیین ماهیت حقوقی دارایی های دیجیتال، قابلیت شمول آن ها در مفهوم مال و ترکه، و چگونگی انتقال حقوق و منافع ناشی از آن ها به ورثه پس از فوت مالک است. در نظام حقوقی ایران، اگرچه اصل انتقال قهری اموال، حقوق و تعهدات مالی متوفی به ورثه به عنوان یکی از مبانی بنیادین حقوق ارث مورد پذیرش قرار گرفته است، اما قانون گذار تاکنون مقررات جامع و مستقلی در خصوص وضعیت حقوقی دارایی های دیجیتال، نحوه شناسایی، ارزیابی و انتقال آن ها در فرآیند تقسیم ترکه تدوین نکرده است. پژوهش حاضر با بهره گیری از روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای، اسناد حقوقی، دیدگاه های فقهی و دکترین حقوقی، به بررسی جایگاه دارایی های دیجیتال در نظام حقوقی ایران و امکان توارث آن ها می پردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که بخش قابل توجهی از دارایی های دیجیتال، به دلیل برخورداری از ارزش اقتصادی، قابلیت انتساب به اشخاص معین، امکان نقل وانتقال و دارا بودن منفعت عقلایی مشروع، واجد وصف مالی بوده و در چارچوب اصول کلی حقوق مدنی می توان آن ها را مشمول مفهوم مال و در نتیجه جزء ترکه متوفی تلقی کرد. با این وجود، چالش هایی نظیر دشواری احراز مالکیت و دسترسی به دارایی های دیجیتال، فقدان سازوکارهای قانونی مشخص برای شناسایی و انتقال آن ها، محدودیت های ناشی از شرایط و ضوابط قراردادهای کاربری پلتفرم های دیجیتال، ماهیت فراملی برخی دارایی ها و همچنین ملاحظات مرتبط با حفظ حریم خصوصی و داده های شخصی متوفی، از جمله موانع مهم تحقق موثر انتقال این دارایی ها به ورثه محسوب می شوند. بر این اساس، نتایج پژوهش ضرورت بازنگری در قواعد سنتی ارث و تدوین چارچوب های تقنینی متناسب با ویژگی های خاص دارایی های دیجیتال را آشکار می سازد. همچنین پیش بینی سازوکارهای حقوقی و اجرایی ویژه برای شناسایی، مدیریت و انتقال میراث دیجیتال می تواند زمینه حمایت موثرتر از حقوق ورثه و افزایش امنیت حقوقی در فضای دیجیتال را فراهم آورد.

کلیدواژه ها:

دارایی های دیجیتال ، میراث دیجیتال ، ارث ، ترکه ، انتقال قهری ، حقوق ایران