کاربرد هوش مصنوعی در حقوق خصوصی و دادرسی عادلانه: چالش ها و راهکارهای حقوقی

تحول دیجیتال در نظام های قضایی، به ویژه با بهره گیری از فناوری های هوش مصنوعی، طی سال های اخیر و پس از بحران جهانی کووید-۱۹ شتاب فزاینده ای یافته است. این تحول نه تنها به منزله پاسخی فناورانه به محدودیت های ساختاری نظام عدالت تلقی می شود، بلکه بخشی از بازاندیشی گسترده تر در شیوه های تحقق عدالت، افزایش بهره وری قضایی و بهبود دسترسی شهروندان به فرایندهای دادرسی به شمار می آید. بااین حال، گسترش کاربرد سامانه های هوش مصنوعی در حوزه قضا، پرسش های بنیادینی را در خصوص میزان انطباق این فناوری ها با استانداردهای حقوق بشر، به ویژه حق دادرسی عادلانه، مطرح می سازد؛ حقی که جایگاهی محوری در ماده ۶ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر دارد. در واکنش به این چالش ها، قانون هوش مصنوعی اتحادیه اروپا، استفاده از سامانه های هوش مصنوعی در فرایندهای قضایی را ذیل طبقه «سامانه های پرخطر» قرار داده و انجام ارزیابی های پیشینی و مستمر آثار آن ها بر حقوق بنیادین را الزامی کرده است. این رویکرد، بیانگر پذیرش این واقعیت است که مداخله فناوری در تصمیم گیری قضایی، می تواند پیامدهای عمیق و گاه جبران ناپذیری بر تضمین های دادرسی منصفانه بر جای گذارد. مقاله حاضر با اتخاذ رویکردی تحلیلی–انتقادی، به بررسی تاثیر ابزارها و سامانه های قضایی مبتنی بر هوش مصنوعی بر مولفه های اساسی حق دادرسی عادلانه می پردازد. تمرکز اصلی پژوهش بر عناصری نظیر حق استماع موثر، استقلال و بی طرفی مرجع قضایی و اصل علنی بودن دادرسی است. افزون بر این، مقاله ضمن شناسایی ظرفیت های بالقوه هوش مصنوعی در بهبود رسیدگی های مدنی، به واکاوی مخاطراتی همچون بازتولید تبعیض های ساختاری از طریق الگوریتم ها، تعمیق شکاف دیجیتال و تضعیف نقش قضاوت انسانی در فرایند تصمیم گیری قضایی می پردازد.

کلیدواژه ها:

حقوق خصوصی ، هوش مصنوعی ، دادرسی عادلانه ، حقوق