پایش و تحلیل تغییرات مکانی-زمانی شکاف های فرونشست در دشت مرودشت: مطالعه موردی منطقه زرگران (۱۳۹۵-۱۴۰۳)

فرونشست زمین در دشت های آبرفتی یکی از مهم ترین مخاطرات زمین شناسی ناشی از بهره برداری بی رویه از آب های زیرزمینی است. دشت مرودشت در استان فارس به عنوان یکی از قطب های کشاورزی منطقه، در دهه های اخیر با افت شدید سطح ایستابی و بروز پدیده فرونشست مواجه شده است. این پژوهش با هدف تبیین مکانیسم هیدروژئومکانیکی فرونشست و تحلیل نقش مرزهای لیتولوژیکی در تمرکز شکاف های سطحی در محدوده زرگران انجام شده است. در این مطالعه، با استفاده از برداشت های میدانی گسترده در دو بازه زمانی ۱۳۹۷ و ۱۴۰۴، مشخصات هندسی ۶۲ شکاف سطحی شامل عرض، عمق و موقعیت مکانی آن ها اندازه گیری و ثبت گردید. همچنین با بهره گیری از تصاویر ماهواره ای، نقشه های زمین شناسی و داده های هیدروژئولوژیکی، انطباق الگوی شکاف ها با واحدهای رسوبی و مرزهای ژئومورفولوژیک مورد بررسی قرار گرفت. موقعیت قنوات و چاه های بهره برداری نیز در تحلیل الگوی مکانی فرونشست لحاظ شد. یافته های پژوهش نشان می دهد که شکاف های فرونشست عمدتا در سه موقعیت کلیدی متمرکز شده اند: مرز سنگ بستر آهکی سازند تاربور با رسوبات کواترنری، مرز بین نسل های مختلف مخروط افکنه، و مرز مخروط افکنه با رسوبات ریزدانه مردابی. عرض شکاف ها از کمتر از ۱۰ سانتی متر تا ۲۲۰ سانتی متر و عمق آن ها از ۱۰ تا ۲۰۰ سانتی متر متغیر است. مشاهدات میدانی از افزایش معنادار ابعاد شکاف ها و شکل گیری شکاف های جدید در بازه زمانی مطالعه حکایت دارد. پدیده لوله زایی در اطراف چاه ها و توسعه شکاف ها در امتداد مسیر قنوات نیز به عنوان شواهد میدانی فرونشست ناهمگن ثبت شده است. نتایج پژوهش تایید می کند که افت سطح آب زیرزمینی ناشی از برداشت بی رویه، عامل محرک اصلی فرونشست است و ناهمگنی لیتولوژیکی و مرزهای واحدهای رسوبی نقش تعیین کننده ای در تمرکز مکانی شکاف های کششی دارند. شواهد میدانی نشان دهنده عبور سیستم از آستانه تنش پیش تحکیمی و ورود به فاز تراکم غیرالاستیک و غیرقابل بازگشت است. مرز واحدهای رسوبی به عنوان بحرانی ترین نواحی برای توسعه گسیختگی های سطحی شناسایی شدند که باید در ارزیابی مخاطرات زمین شناسی و برنامه ریزی های مدیریتی مورد توجه ویژه قرار گیرند.

کلیدواژه ها:

فرونشست زمین ، شکاف زمین ، تحلیل مکانی-زمانی ، واحدهای کواترنری ، دشت مرودشت