بررسی اثرات روش های مختلف خاک ورزی بر روی خصوصیات فیزیکی خاک و عملکرد گندم دیم در تناوب علوفه گندم

در دیم زارهای ایران در اثر اعمال روش های غیراصولی تهیه زمین، نه تنها بستر بذر مطلوبی تهیه نمی گردد بلکه موجب تخریب چنین اراضی نیز می شود. لذا این پروژه به منظور بررسی اثرات روش های مختلف خاک ورزی بر روی خصوصیات فیزیکی خاک و عملکرد گندم دیم در تناوب با علوفه پاییزه و بهاره، در مناطق سردسیر (مراغه) و معتدل (کرمانشاه) هرکدام در دو فاز اجرا شد. در هر دو منطقه دو آزمایش در تناوب علوفه پاییزه - گندم و تناوب علوفه بهاره - گندم و در دو فاز (دو قطعه زمین) که هر سال یکی از قطعات زیر کشت یکنواخت ماشک علوفه ای پاییزه و بهاره و قطعه بعدی پس از اعمال تیمارهای خاک ورزی زیر کشت گندم قرار می گرفت. در فاز کشت علوفه، در فصل پاییز ماشک علوفه ای رقم ‭Hungarian Vetch ‬و در بهار ماشک علوفه ای رقم مراغه بصورت یکنواخت کشت شد. تیمارهای خاک ورزی پس از برداشت علوفه، در پاییز همزمان با کاشت گندم و قبل از بارندگی ها به شرح زیر اعمال گردید‭:T‬1= شخم با گاوآهن قلمی+ استفاده از سیکلوتیلر + کاشت گندم توسط خطی کار، T2= شخم با گاوآهن بدون صفحه برگردان + استفاده از سیکلوتیلر + کاشت گندم توسط خطی کار، T3= شخم با گاوآهن بدون صفحه برگردان + استفاده از هرس بشقابی + کاشت گندم توسط خطی کار، T4= استفاده از سیکلوتیلر + کاشت گندم توسط خطی کار، T5= شخم با گاوآهن برگرداندار + دست پاشی کود و بذر و استفاده از هرس بشقابی، T6= استفاده از پنجه غازی + کاشت گندم توسط خطی کار. در منطقه مراغه از گندم رقم هما براساس وزن هزار دانه و با احتساب ‮‭350‬ دانه در مترمربع و در منطقه کرمانشاه از گندم رقم آذر2 براساس وزن هزار دانه و با احتساب ‮‭300 - 350‬ دانه در متر مربع و فرمول کودی بر اساس توصیه کارشناسی در نظر گرفته شد. قبل از اجرای پروژه یک نمونه کلی از اعماق ‮‭15‬- ،‮‭15 - 30 0‬ و ‮‭30- 45‬ سانتی متر جهت تعیین جرم مخصوص ظاهری خاک و یک نمونه کلی از عمق ‮‭0 - 30‬ سانتی متر برای تعیین پایداری خاکدانه ها و اندازه گیری درصد مواد آلی خاک تهیه گردید. در هر یک از سال های اجرای پروژه در مرحله گلدهی گندم برای اندازه گیری درصد رطوبت وزنی خاک از اعماق ‮‭15‬-،‮‭15 - 30 0‬ و ‮‭30-45‬ سانتی متر نمونه برداری شد. اندازه گیری پارامترهای مربوط به عملکرد و اجزای عملکرد، عملکرد بیولوژیکی و شاخص برداشت گندم نیز بعمل آمد. پس از خاتمه اجرای پروژه برای اندازه گیری جرم مخصوص ظاهری خاک از اعماق ‮‭15‬-،‮‭15 -30 0‬ و ‮‭30 - 45‬ سانتی متر و همچنین برای اندازه گیری پایداری خاکدانه ها و درصد مواد آلی خاک از کلیه کرت های آزمایشی از عمق ‮‭0 - 30‬ سانتی متر نمونه برداری بعمل آمد. هر سال تجزیه واریانس ساده داده ها و پس از خاتمه اجرای پروژه تجزیه واریانس مرکب داده ها با برنامه نرم افزاری ‭MSTAT- C ‬انجام و برای مقایسه میانگین ها از آزمون چند دامنه ای دانکن استفاده شد. 1- منطقه مراغه: نتایج منطقه مراغه نشان داد که هم در تناوب علوفه پاییزه - گندم و هم در تناوب علوفه بهاره - گندم اثر سال بر اکثر پارامترهای اندازه گیری شده معنی دار بود. اثر تیمار بر تعداد پنجه بارور در بوته، ارتفاع بوته، طول خوشه، تعداد دانه در خوشه، وزن هزار دانه، عملکرد دانه، عملکرد کاه و کلش، عملکرد بیولوژیکی و شاخص برداشت در سطح %1 اختلاف معنی دار نشان داد. بطوری که در تناوب علوفه پاییزه - گندم، تیمار T1 با تعداد ‮‭4/78‬ پنجه بارور در بوته، ارتفاع بوته ‮‭97/93‬ سانتی متر، طول خوشه ‮‭9/71‬ سانتی متر، تعداد ‮‭33/52‬ دانه در خوشه، وزن هزار دانه ‮‭47/46‬ گرم، عملکرد دانه ‮‭2/507‬ تن در هکتار، عملکرد کاه و کلش ‮‭4/820‬ تن در هکتار، عملکرد بیولوژیکی ‮‭7/327‬ تن در هکتار و شاخص برداشت ‮‭32/67‬ درصد بیشترین مقادیر را داشت. در تناوب علوفه بهاره - گندم، تیمار T1 با تعداد ‮‭3/8‬ پنجه بارور در بوته، ارتفاع بوته ‮‭95/08‬ سانتی متر، طول خوشه ‮‭8/95‬ سانتی متر، تعداد ‮‭30/56‬ دانه در خوشه، وزن هزار دانه ‮‭44/98‬ گرم، عملکرد دانه ‮‭2/398‬ تن در هکتار، عملکرد کاه و کلش ‮‭4/32‬ تن در هکتار، عملکرد بیولوژیکی ‮‭6/72‬ تن در هکتار و شاخص برداشت ‮‭33/89‬ درصد بیشترین مقادیر را داشت. در هر دو تناوب علوفه پاییزه - گندم و علوفه بهاره - گندم، اثرات متقابل سال در تیمار نیز بر اکثر پارامترهای اندازه گیری شده معنی دار بود. از نظر درصد رطوبت وزنی خاک در مرحله خوشه دهی گندم در تناوب علوفه پاییزه - گندم اثر سال در اعماق ‮‭0 - 15‬ و ‮‭15 - 30‬ سانتی متر در سطح %5 معنی دار ولی در عمق ‮‭30 - 45‬ سانتی متر معنی دار نشد. اثر تیمار در هر سه عمق نمونه برداری از خاک (‮‭15‬ - ،‮‭15 -30 0‬ و ‮‭30 - 45‬ سانتی متر) در سطح %1 اختلاف معنی دار نشان داد، ولی اثرات متقابل سال در تیمار در هیچیک از عمق های نمونه برداری شده از خاک اختلاف معنی دار نشان نداد. مقایسه میانگین اثر سال نشان داد که سال دوم نسبت به سال های دیگر، در سه عمق نمونه برداری از خاک به ترتیب با ‮‭12‬/،‮‭28/17 26‬ و ‮‭29/06‬ درصد بیشترین رطوبت وزنی خاک را داشت. مقایسه میانگین اثر تیمار نشان داد که تیمار T1 در هر سه عمق نمونه برداری از خاک نسبت به سایر تیمارها برتر و به ترتیب با ‮‭20‬/،‮‭30/04 27‬ و ‮‭31/76‬ درصد بیشترین درصد رطوبت وزنی را داشت. مقایسه میانگین اثرات متقابل سال در تیمار نشان داد که در اعماق ‮‭0-15‬ و ‮‭30 - 45‬ سانتی متر، تیمار Y2T1 نسبت به سایر تیمارها برتر و به ترتیب با ‮‭28/70‬ و ‮‭32/92‬ درصد بیشترین رطوبت وزنی را داشت. در عمق ‮‭15 - 30‬ سانتی متر تیمار Y3T1 برتر بود و با ‮‭31/53‬ درصد بیشترین میزان رطوبت وزنی را داشتند. از نظر درصد رطوبت وزنی خاک در تناوب علوفه بهاره - گندم، اثر سال بر درصد رطوبت وزنی خاک در عمق ‮‭15 - 30‬ سانتی متر در سطح %1 ولی در اعماق ‮‭15 - 30‬ و ‮‭30 - 45‬ سانتی متر در سطح %5 معنی دار بود. اثر تیمار بر درصد رطوبت وزنی خاک در هر سه عمق نمونه برداری از خاک در سطح %1 اختلاف معنی دار