بررسی الگوی استفاده از اراضی در حوزه های آبخیز، مطالعه موردی: حوضه جاجرود استان تهران

نوع کاربری اراضی و مدیریت آن، عوامل بسیار مهمی در ایجاد رواناب سطحی، فرسایش و رسوب دهی حوزه های آبخیز می باشند که به دلیل کم توجهی به این موضوع، در شرایط کنونی مقدار رواناب سطحی، فرسایش خاک و تولید رسوب در حوزه های آبخیز ایران شرایط خوبی ندارد. از سوی دیگر، عدم رعایت تناسب و قابلیت در کاربری اراضی، موجب افزایش هزینه های تولید در این مناطق شده است. بنابراین، بررسی ارتباط بین تغییرات ایجاد شده در کاربری های مختلف و پیامدهای آن در راستای مدیریت صحیح و بهینه آنها، ضروری به نظر می رسد. بر این اساس ارایه یک الگوی مناسب برای تخصیص بهینه اراضی به منظور رسیدن به کمترین رواناب سطحی، فرسایش خاک و رسوب و بیشترین سود و در حوزه آبخیز جاجرود واقع در استان تهران از اهداف اصلی این تحقیق بود. تعیین سطح بهینه کاربری ها در این تحقیق با استفاده از مدل برنامه ریزی خطی در سه گزینه 1) وضعیت کنونی کاربری ها 2) وضعیت کنونی کاربری-ها همراه با اعمال مدیریت و 3) وضعیت استاندارد کاربری ها صورت گرفت. برای انجام تحقیق، میزان درآمد خالص، رواناب، فرسایش خاک و رسوبدهی در کاربریهای باغ، زراعت آبی و مرتع در هر سه گزینه محاسبه شد و سپس با استفاده از مدل برنامه ریزی خطی چند هدفی به روش سیمپلکس، سطح بهینه کاربری ها به منظور کمینه سازی رواناب، فرسایش، رسوبدهی و افزایش سود در هر یک از گزینه ها تعیین شد. هم چنین، تحلیل حساسیت توابع هدف و ضرایب آنها برای تعیین موثرترین عامل در توابع هدف انجام شد. نتایج نشان داد که سطح کاربری ها در حال حاضر برای کمینه کردن رواناب سطحی، فرسایش، رسوب و بیشینه کردن سودصدهی، بهینه نبوده و مدیریت خوبی در آن ها اعمال نمیشود و در نتیجه برای رسیدن به شرایط بهینه نیازمند تغییرات است. نتایج حاصل از بهینه سازی در گزینه یک و دو، تاکید بر کاهش مساحت اراضی زراعت آبی و افزایش اراضی باغی دارد و در گزینه سه تاکید بر کاهش مساحت اراضی زراعت آبی، مراتع و افزایش اراضی باغی دارد. هم چنین، نتایج نشان داد که بعد از بهینه سازی، در گزینه یک، میزان رواناب و رسوب به ترتیب ‮‭0/39‬ و ‮‭0/43‬ درصد کاهش و میزان سود دهی‮‭7/6‬ درصد افزایش، در گزینه دو، رواناب سطحی، فرسایش و رسوب به ترتیب ‮‭36/71‬ و ‮‭21/85‬ درصد کاهش و میزان سود دهی ‮‭35/02‬ درصد افزایش و در گزینه سه میزان رواناب و رسوب به ترتیب‮‭73/03‬ و ‮‭36/15‬ درصد کاهش و میزان سود دهی ‮‭68/07‬ درصد افزایش می یابد. نتایج تحلیل حساسیت نشان داد که در گزینه یک و دو، بیشترین حساسیت به تغییر در سطح اراضی زراعت آبی و اراضی مرتعی نشان می دهند. در صورتیکه در گزینه سوم حساسیت این توابع نسبت به مجموع مساحت اراضی باغی و زراعت آبی بیشتر از تغییر در سایر منابع است. واژه های کلیدی: آنالیز حساسیت، برنامه ریزی خطی، بهینه سازی، کاربری اراضی، مدیریت اراضی