بررسی تنوع ژنتیکی و سیتوژنتیکی گونه های مختلف جنس ‭Thymus ‬در ایران

ژرمصپلاسمصها از سرمایهصهای ملی هر کشور محسوب میصشوند، این در حالیست که حفاظت از منابع ژنتیکی هر گونه و داشتن اطلاعات گونهصها و ارقام بومی نیاز به اطلاع از تنوع ژنتیکی و ارتباط بین گونهصها و ژنوتیپصها دارد. لذا فهم کلی از روابط ژنتیکی در جمعیتصهای مختلف برای حفاظت از تنوع زیستی و همچنین جهت انجام دست ورزیصهای ژنتیکی و اصلاحی ضروری است. نعناییان به عنوان یکی از مهمترین خانوادهصهای گیاهی با پراکنش جهانی و نیازهای اکولوژیکی بسیار متفاوت از اهمیت خاصی برخودار است. اغلب نعناییان تولید کننده ترپنصها و ترکیبات مفید دیگر هستند که اغلب در غدد اپیدرمی اندامصهای هوایی ذخیره میصشوند. آویشن ‭(Thymus) ‬به عنوان یکی از مهمترین جنسهای خانواده نعناییان ‭(Lamiaceae) ‬به دلیل داشتن اسانسهای روغنی و کاربرد وسیع در صنایع دارویی ، بهداشتی و غذایی ارزش تجاری دارند. این جنس با دارا بودن بیش از ‮‭900‬ گونه در جهان وحداقل ‮‭14‬ گونه در مناطق شمالی و غربی ایران بیشترین پراکندگی را دارد. در این جنس به دلیل وجود سیستم گرده افشانی باز و وقوع هیبریداسیون، تنوع بسیار زیادی از لحاظ خصوصیات مختلف وجود دارد که بررسی این تنوع جهت بهبود کیفیت و شناسایی ژرم پلاسمهای برتر از اهمیت زیادی برخوردار است. در مسیر اهلیصسازی و ایجاد ارقام همگن از تودهصها و جمعیتهای وحشی، بررسی دقیق جنبهصهای سیتوژنتیکی، ژنتیکی و شیمیایی جمعیتصهای مختلف از گونههای مختلف آویشن اولین گام بشمار میرود. در این تحقیق بررسیصهای سیتوژنتیکی، مولکولی و فیتوشیمیایی روی ‮‭127‬ فرد از ‮‭56‬ جمعیت مختلف در ‮‭10‬ گونه آویشن انجام شدو در این گزارش به صورت سه بخش مجزا ارایه شده است. نتایج بررسیها در ‮‭56‬ جمعیت مختلف در قالب سه گروه متمایز شامل گروه اول ( گونه های ‭T. kotschyanus ‬و ‭T. daenensis )‬، گروه دوم ( گونه ‭T. eriocalyx) ‬و گروه سوم ( ‮‭10‬ گونه مختلف موجود در ایران شامل ‭T. fallax ‬، ‭T. persicus ‬، ‭T. pubescens‬، ‭T. carmanicus ‬، ‭T. eriocalyx ‬، ‭T.kotschyanus ‬،‭T. vulgaris ‬، ‭T. daenensis‬، ‭T. fedtschenkoi‬و ‭T. trautvetteri ) ‬ارایه شده است. در بررسی سیتوژنتیکی به دلیل کوچک بودن کروموزوم ها با استفاده از دو روش نسبت به بررسی کاریولوژیکی اقدام شد. در روش اول از پیش تیمار آلفابرومو نفتالین، فیکساتور لویتسکی و رنگ آمیزی با هماتوکسیلن و در روش دوم از پیش تیمار 8-هیدروکسی کینولیین، و رنگ آمیزی با فوشین و فولگن استفاده شد که بهترین نتیجه با استفاده از روش اول حاصل شد. بررسی سیتوژنتیکی روی گونههای مختلف با استفاده از روش اول نشان داد که کروموزوم ها بسیار کوچک ( 1تا ‮‭2/42‬ میکرون) میباشند وحتی در صورت استفاده از روش دوم اندازه کروموزوم ها بسیار کوچکتر از محدوده ذکر شده با روش اول (‮‭0/73‬ تا ‮‭1/57‬میکرون) میباشند. گونه های مختلف بسته به سطوح مختلف پلوییدی ( 2x4،‭x ) ‬دارای تعداد کروموزوم متفاوت می باشند. تعداد کروموزوم های پایه ثانویه در تمام جمعیت ها مختلف ‮‭15‬ ‭=x ‬بود که به احتمال بسیار قوی از تعداد کروموزوم پایه 7‭=x ‬حاصل شده است. خصوصیات مختلف کاریوتیپی به خوبی توانست جمعیتهای مختلف از گونههای متفاوت را از نظر صفات مختلف کاریوتیپی دسته بندی نماید. نتایج تجزیه واریانس نشان داد که بین جمعیت ها از لحاظ خصوصیات کروموزومی(طول کل کروموزوم‭(TL)‬، طول بازوی بلند کروموزوم‭(LA(‬، طول بازوی کوتاه کروموزوم‭SA‬، نسبت بازوها‭AR‬، شاخص سانترومری‭CI‬، شاخص های عدم تقارن درون و بین کروموزومیA1 و A2، تفاوت طول نسبی کروموزوم ها‭DRL‬، طول نسبی بازوی بلند در طول کل‭L%‬، طول نسبی بازوی کوتاه در طول کل‭S%‬، شاخص تقارن‭SI‬، گرادیان سانترومری‭CG ‬و شاخص تفرق‭DI) ‬اختلاف معنیداری وجود دارد. با توجه به نتایج حاصل از فاکتورهای تعیین تقارن کاریوتیپ با روش اول معلوم شد که گونه ‭T. vulgaris (‬منطقه دماوند) با داشتن بیشترین مقدار برای ‭AR‬، A1 و کمترین مقدار‭CI ‬و‭TF% ‬دارای کاریوتیپ نامتقارن و ‭T. kotschyanus(‬دماوند-لار ) با داشتن بیشترین مقدار ‭CI ‬و‭TF% ‬و کمترین مقدار ‭AR‬، A1 دارای کاریوتیپ متقارن می باشد. در مقایسه میانگین ها مشخص شد که بیشترین میانگین طول کروموزوم در گونه ‭T. daenensis (‬زنجان-کینه ورز) و کمترین آن در ‭T. eriocalyx (‬کردستان- جاده قدیم سنندج مریوان) است. بزرگترین بازوی بلند کروموزوم در گونه ‭T. daenensis (‬زنجان-کینه ورز) وکوچکترین بازوی بلند کروموزوم در ‭T. eriocalyx (‬کردستان- جاده قدیم سنندج مریوان) مشاهده شد. همچنین بزرگترین بازوی کوتاه کروموزوم در گونه ‭T. daenensis (‬زنجان-کینه ورز) وکوچکترین بازوی کوتاه کروموزوم در ‭T. eriocalyx (‬کردستان- جاده قدیم سنندج مریوان) مشاهده شد. با توجه به تعداد کروموزوم ها در هر جمعیت، جمعیت های 3‭-T. kotschyanus(‬قم-کرمجگان) و 1‭-T. daenensis (‬قزوین-قاقازان) نسبت به بقیه جمعیت ها، دارای تعداد بیشتری کروموزوم های ساب متاسانتریک بودند. نتایج تجزیه به مولفه های اصلی نشان داد که بر اساس دو تا سه مولفه اصلی برحسب روش های مورد استفاده در بررسی کاریولوژیکی بین ‮‭90‬ تا 9/%‮‭99‬ از کل واریانس توسط صفات ‭TL‬، ‭LA‬، ‭SA‬، ‭AR‬، ‭CI‬، ‭TF%‬، A1 ، A2 و ‭DRL ‬توجیه می شوند. در تجزیه کلاستر به روش ‭Single Linkage‬، تعداد ‮‭30‬ جمعیت از 9 گونه در 6 گروه متفاوت قرار گرفتند. در همبستگی بین صفات کاریوتیپی معلوم شد که در نتیجه افزایش‭TL‬، ‭LA‬، ‭SA‬، ‭AR ‬وA1؛ داشتن کروموزوم های بلند و از نوع ساب متاسانتریک و کاریوتیپ نامتقارن ودر نتیجه افزایش‭CI‬، ‭TF%‬، و‭CG‬، داشتن کروموزوم های کوچک، وجود کروموزوم های هم شکل و کاریوتیپ متقارن است. جهت بررسی فیتوشیمیایی، استخراج اسانس از تمامی افراد به روش تقطیر با آب و توسط دستگاه طرح کلونجر طبق فارماکوپه بریتانیا برای مدت 4 ساعت انجام شد. ترکیب های شیمیایی اسانس ها با استفاده از دستگاه های گاز کروماتوگرافی‭(GC)‬و گاز