ارزیابی ژنوتیپ های پیشرفته گندم نان در مزرعه زارعین در شرایط دیم

وجود تنوع اقلیمی گسترده در مناطق دیم خیز ایران، نیاز به گسترش تنوع ارقام زراعی گندم را برای مقابله با تنشهای زیستی و محیطی و استفاده موثرتر از اصل مهم اثر متقابل ژنوتیپ در محیط برای افزایش توان و پایداری تولید محصول گندم دیم، افزایش داده است. یکی از روشهای موثر برای افزایش تنوع ژنتیکی در مزراع کشاورزان، اجرای قسمتی از برنامه به نژادی متعارف در مناطق هدف در چارچوب برنامه به نژادی مشارکتی غلات دیم و فعال سازی سیستم های محلی تکثیر بذر است. به همین منظور ، این پروژه در مزارع کشاورزان در 2 منطقه استان کرمانشاه شامل اسلام آباد و سر فیروزآباد اجرا گردید. از ‮‭27‬ ژنوتیپ جدید گندم نان انتخاب شده برای این پروژه ‮‭18‬ ژنوتیپ از آزمایشهای پیشرفته مقایسه عملکرد و 9 ژنوتیپ از آزمایش یکنواخت سراسری ‮‭30-2009-2010‬‭EWYT ‬بود که با ا رقا م زراعی سرداری، آذر2 و ریژاو مقایسه شدند. ژنوتیپها در یک تکرار براساس نقشه ای مناسب تجزیه آماری فضایی ‭(Spatial analysis) ‬کشت شدند. ارقام شاهد در دو تکرار کشت گردیدند. در مرحله رسیدن قبل از برداشت از تعدادی از کشاورزان مناطقی که این آزمایشها در آنها کشت میشود خواسته شد که گندم ها را از نظر ویژگیهای ظاهری و زراعی از 1 (خیلی بد) تا 5 ( خیلی خوب) امتیار بندی نمایند. پس از برداشت محصول، دادهای بدست آمده از طریق تجزیه فضایی با استفاده از نرم افزار ‭Genstat ‬تصحیح شدند و از داده های تصحیح شده برای تجزیه سازگاری به روش آزمون رتبه در ‭Excel ‬استفاده گردید. در منطقه اسلام آباد اختلاف معنی داری بین ژنوتیپهای مورد بررسی با یکدیگر و ارقام شاهد وجود نداشت . اما از نظر مقدار عددی عملکرد دانه ژنوتیپ شماره ‮‭17‬ و ‮‭11‬ بعد از ریژاو و آذر2 ، به ترتیب رتبه سوم و چهارم را داشتند. در منطقه سرفیروزآباد نیز بین ژنوتیپها اختلاف معنی داری مشاهده نشد و از بین سه شاهد آزمایش رقم زراعی آذر و سرداری 2 به ترتیب عملکرد بیشنری نسبت به رقم زراعی ریژاو داشتند اما اختلاف عملکرد آنها معنی دار نبود. از بین ژنوتیپهای مورد بررسی ژنوتیپ ‮‭22‬ تنها ژنوتیپی بود که عملکرد بیشتری از رقم زراعی آذر2 داشت. براساس نتایج آزمون رتبه، بغیر از دو رقم زراعی ریژاو و آذر 2 ، 8 ژنوتیپ دیگر که میانگین رتبه آنها از یک تا ‮‭10‬ بود، برترین ژنوتیپها از نظر سازگاری عمومی در هر دو منطقه سرفیروزآباد و اسلام آباد بودند. اما از نظر سازگاری خصوصی، رقم زراعی ریژاو در منطقه اسلام آباد و ژنوتیپ‮‭22‬ در منطقه سرفیروزآباد برترین ژنوتیپها بودند. این موضوع تاکیدی بر اهمیت اثر متقابل ژنوتیپ در محیط و اهمیت افزایش تنوع ژنتیکی در مزارع گندم دیم برای بهره وری بهتراز ریز اقلیمها از طریق برنامه به نژادی مشارکتی می باشد. کلمات کلیدی: گندم نان، دیم، به نژادی مشارکتی، اثر متقابل ژنوتیپ در محیط