بررسی خلوص ژنتیکی پارت های بذر غلات در کرت های کنترلی

به منظور تعیین خلوص ژنتیکی ‮‭66‬ پارت بذر از ارقام گندم نان و دوروم و ‮‭20‬ پارت بذر ارقام جو در طبقه بذر پرورش 3 و مادری تولیدی مراکز تولید بذرکشور، در کرتهای کنترلی به مساحت ‮‭27‬ مترمربع (4 خط به فاصله ‮‭45‬ سانتی متر و طول ‮‭15‬ متر) و در نظر گرفتن 5 سانتی متر فاصله بین بوته ها) توسط دست در عمق 4 سانتی متری سطح خاک کشت شد. پس از ظهور بوته در کرتهای کنترلی ابتدا به صورت تصادفی تعداد ‮‭20‬ بوته انتخاب و علامت گذاری گردید و در مراحل مختلف رشد و نمو گیاه براساس مراحل رشد دهدهی زادکس (ضمیمه 1) از برخی از ویژگی های مورفولوژیکی که کمتر تحت تاثیر شرایط محیطی قرار گرفته و منطبق بر شناسه اتحادیه بین المللی برای حفاظت از ارقام جدید گیاهی است یادداشت برداری گردید (ضمیمه 2). آمار توصیفی و تحلیلی با کمک نرم افزار ‭SAS ‬شامل تجزیه واریانس یکطرفه و تجزیه خوشه ای برای بوته های داخل هر رقم و رقم های داخل هر طبقه بذر انجام شد نتایج نشان داد که در ارقام گندم مورد بررسی ضریب تغییرات ویژگی هایی نظیر تیپ رشدگیاهی، فراوانی بوته های دارای برگ پرچم خمیده، زمان سنبله دهی، مومی بودن غلاف برگ پرچم، مومی بودن سنبله، مومی بودن پدانکل، ، شکل نیمرخ سنبله، وضعیت ریشک و خار، رنگ سنبله، مغز در برش عرضی ساقه، و رنگ بذر صفر برآورد گردید. بنابراین نمی توانند در محاسبه خلوص ژنتیکی ارقام گندم مورد استفاده قرار گیرند. با این حال تجزیه خوشه ای انجام گرفته با استفاده از این ویژگی های نشان داد که این ویژگی های از پتانسیل مطلوبی در شناسایی و تشخیص ارقام گندم برخوردارند. تنوع وسیع مشاهده شده در ویژگی های مرتبط با پوشه پایینی سنبلچه واقع در یک سوم طولی سنبله گندم نظیر عرض و شکل شانه پوشه و شکل و طول زایده پوشه در بین بوته های یک رقم از طرفی بیانگر عدم خلوص ژنتیکی ارقام اصلاح شده داخلی از نظر این ویژگی های می باشد و از طرف دیگر می تواند پتانسیل لازم را برای تعیین خلوص ژنتیکی ارقام در اختیار اصلاحگران و ارزیابان ارقام جدید گیاهی قرار دهد. در ارقام جو مورد بررسی ضریب تغییرات ویژگی هایی نظیر تیپ رشدگیاهی، پرز غلاف پایین ترین برگ، آنتوسیانین انتهای ریشک ها، موم سنبله، وضعیت قرار گرفتن سنبله، تعداد ردیف در سنبله، شکل سنبله، خارهای زایده پوشینک شکمی و نوع پرز محور سنبلچه صفر برآورد گردید. بنابراین نمی توانند در محاسبه خلوص ژنتیکی این گونه ارقام کاربرد داشته باشند. با این حال تجزیه خوشه ای انجام گرفته با استفاده از این ویژگی های نشان داد که آنها همانند ویژگی های کمی نظیر زمان ظهور سنبله، طول بوته، طول پدانکل، تعداد سنبلچه در سنبله، طول سنبله، طول ریشک، نسبت طول ریشک به سنبله، نسبت طول پوشینه به طول دانه و تراکم سنبله از پتانسیل مطلوبی در شناسایی و تشخیص ارقام جو برخوردارند. تنوع وسیع مشاهده شده در ویژگی هایی نظیر طول بوته، طول پدانکل، تعداد سنبلچه در سنبله، طول سنبله، طول ریشک، نسبت طول ریشک به سنبله، نسبت طول پوشینه به طول دانه و تراکم سنبله در بین بوته های یک رقم جو از طرفی بیانگر عدم خلوص ژنتیکی ارقام اصلاح شده داخلی از نظر این ویژگی های می باشد و از طرف دیگر می تواند پتانسیل لازم را برای تعیین خلوص ژنتیکی ارقام در اختیار اصلاحگران و ارزیابان ارقام جدید گیاهی قرار دهد. واژه های کلیدی: خلوص ژنتیکی، کرت های کنترلی، تجزیه خوشه ای، ارقام گندم و جو.