تهیه سامانه پشتیبانی تصمیم گیری برای بهینه سازی مدیریت طرح های پخش سیلاب

سیل و خشکسالی دو پدیده اقلیمی معمول در ایران هستند. پخش سیلاب با تامین فرصت کافی برای نفوذ ماآزاد منطقه ای نزولات آسمانی، بهترین گزینه برای کاهش اثرات سو این دو پدیده و در نتیجه کاهش تخریب اراضی است. طرحهای پخش سیلاب دارای چهار بخش: انتخاب محل، طراحی سامانه پخش سیلاب، اجرای طرح و حفظ کارایی و نگهداری از طرح می باشند. سامانه پشتیبانی تصمیم گیری‭(Decision Support System (DSS)) ‬روش نوینی است که توانایی انتخاب محل مناسب و سپس برنامه ریزی مدیریت پخش سیلاب را دارد. برای آشنایی مطلوب با مسایل مبتلا به پخش سیلاب اطلاعات ‮‭37‬ ایستگاه آبخوانداری کشور (پراکنده در کل عرصه سرزمینی ایران) مورد بررسی اولیه قرار گرفت. از این ایستگاه های تحقیقاتی ‮‭11‬ ایستگاه که داده های اطلاعاتی دقیقتری داشته و همچنین نمایانگر تنوع اقلیمی و اراضی ( خاکی) کشور بودند انتخاب شد. بر اساس این اطلاعات و همچنین بررسی جدید ترین منابع منتشر شده، ‮‭21‬ عامل تاثیر گذار جدید برای پایگاه داده های معرفی و معیارهای مورد نیاز در بخش پایگاه دانسته های ‭DSS ‬مشخص گردید. برای هماهنگ سازی چگونگی عملکرد ‭DSS ‬با شرایط ویژه پخش سیلاب روش تحلیل چند معیاره ای تصمیم ها جهت اولویت بندی گزینه ها، روش مجموع وزنی برای ارزیابی گزینه ها و روش ارزش مورد انتظار برای وزن دهی به عوامل تاثیر گذار مناسب تر تشخیص داده شد. بر اساس این دانسته ها نرم افزار ‭DSS ‬تحت عنوان ‭DECFWS ‬در محیط ‭Visual Basic ‬ساخته شد. صحت و دقت این سامانه با مقایسه نتایج حاصل از اجرای آن با نتایج روش ارزیابی قابلیت اراضی ‮‭2003‬ ‭USDA (‬برای ایستگاه شاهد گربایگان فسا ( ایستگاه دوازدهم)) بررسی گردید. همبستگی زیاد ( بیش از ‮‭0/85‬ در سطح معنی دار ‮‭0/02‬) توانایی روش ‭DSS ‬را نمایان ساخت. یکی از معایب روش قدیمی (‮‭2003‬ ‭USDA) ‬عدم توانایی آن در اولویت بندی گزینه هایی با تفاوتهای کم و دسته بندی آنها در کلاسهای مشابه است. روش ‭DSS ‬با دقت بیشتر تفاوتهای تا %1 را نیز در اولویت بندی لحاظ می کند. دیگر ارجحیت روش‭DSS ‬امکان تحلیل عدم قطعیت در نتایج اولویت بندی نهایی است. نتایج حاصل از اجرای ‭DECFWS ‬نشان داد که گزینه چاه قوچ 1 ‭((TQ‬1 مناسبترین گزینه و فرودگاه ‭FO)) ‬ضعیفترین گزینه در تمام کاربریها (سناریوهای پیشنهادی) است. تحلیل حساسیت نیز مشخص کرد که در تمامی حالات محتمل (شرایط مختلف‭) TQ‬1 مناسبتر از‭FO ‬است ولی اولویت بندی دیگر گزینه ها در آن شرایط تغییر می کند. نرم افزار ساخته شده ‭(DECFWS) ‬می تواند به تصمیم گیرندگان (مدیران و مجریان) طرحهای پخش سیلاب از راههای مختلفی کمک کند، از جمله: تعیین مناسبترین گزینه برای هر سناریو؛ تعیین مناسبترین سناریو (کاربری) برای هر گزینه، تعیین مناسبتر گزینه اقتصادی (بیشترین فایده به هزینه)؛ تعیین مناسبترین گزینه برای کلیه کاربریها (سناریوهای ترکیبی)؛ تعیین گزینه های نا مربوط (غیر قابل کاربرد) و تحلیل عدم قطعیت در سه حالت برای نتایج اولویت بندی. برخی از فواید ‮‭31.3‬ ‭DECFWS ( ‬آخرین نگارش این برنامه رایانه ای) عبارتند از: ارزیابی دقیق گزینه ها، ارزیابی و اولویت بندی هدفمند گزینه ها، بررسی سریع اطلاعات، هزینه ناچیز، کاربرد آسان، انعطاف پذیر در مقابل تغییرات و اصلاحات در سامانه، ارایه مناسب و قابل استفاده نتایج، امکان اجرا در شرایط نبود برخی از داده های پایه مورد نیاز، ارایه گزارش نتایج قابل ویرایش، لحاظ کردن تاثیر عدم قطعیت مقادیر داده های پایه عوامل تاثیر گذار، اولویت بندی بر اساس کمترین مقادیر تفاوت گزینه ها و تبدیل اصولی داده های کیفی به مقادیر کمی. نتایج اجرای این پژوهش توانایی مطلوب ‭DSS ‬در بهینه سازی انتخاب محل و مدیریت طرحهای پخش سیلاب را در مناطق خشک و نیمه خشک (مشابه به ایران) نشان داد. آشنایی محققین علوم خاک و آبخیزداری با سامانه پیشتیبانی در تصمیم گیری برای مدیرت اراضی و محیط زیست به ویژه در شرایط شکننده مناطق خشک ضروری است. واژگان کلیدی: تحلیل چند معیاره تصمیم ها، فرایند تحلیل سلسله مراتبی، مجموع وزنی، ارزش مورد انتظار، تحلیل عدم قطعیت