مطالعه پویایی پوشش گیاهی در اکوسیستم های مرتعی (منطقه خراسان)

پویایی پوشش گیاهی مرتع دربرگیرنده کلیه فرآیندهای تغییر در اکوسیستم مرتعی است. این تغییرات معمولا" در ترکیب و ساختار پوشش گیاه در طول زمان رخ می دهد. اکوسیستم های مرتعی، بویژه در مناطق خشک و نیمه خشک، بشدت تحت تاثیر عوامل اقلیمی و نوع مدیریت بهره برداری از آنها قرار دارند. بررسی پویایی اکوسیستم های مرتعی امکان تعیین اثر شرایط اقلیمی و مدیریتی حاکم بر یک مرتع در روند تغییرات کمی و کیفی پوشش گیاهی آن در یک بازه زمانی را فراهم می آورد. با استفاده از نتایج حاصل از اینگونه بررسی ها می توان به روش های مدیریتی مناسب و صحیح برای مراتع کشور دست یافت. براین اساس، پروژه پویایی پوشش گیاهی در اکوسیستم های مرتعی منطقه خراسان از سال ‮‭1387‬ شروع و اجرای آن در سه سایت مطالعاتی ژرف، چوینلی و جاجرم به مدت 5 سال دنبال گردید. روش بررسی متغیرهای پوشش گیاهی مبتنی بر بکارگیری سه ترانسکت ‮‭500‬ متری در هریک از سایت های سه گانه و نمونه برداری در سطح پلات انجام گرفت. اندازه پلات ها متناسب با پوشش گیاهی هریک از سایت ها تعیین گردید و جمعا" از ‮‭30‬ پلات در هر سایت مطالعاتی استفاده شد. همزمان، در محل هر پلات میزان رطوبت خاک در ناحیه توسعه ریشه در دو عمق ‮‭0-15‬ و ‮‭15-30‬ سانتیمتری به روش حجمی و با کمک دستگاه ‭TDR ‬اندازه گیری شد. علاوه بر این، با نمونه برداری از خاک سطحی (تا عمق ‮‭15‬ سانتیمتر) در کنار هر پلات و تجزیه آزمایشگاهی، میزان کربن آلی خاک در هر سال مشخص گردید. بافت خاک و نیز مقدار ‭pH ‬و ‭EC ‬آن در سال نخست مطالعه تعیین شد. تمام اندازه گیری ها در اوج فصل رویش انجام گرفت. سپس، آنالیزآماری داده های جمع آوری شده مربوط به پوشش گیاهی و نیز رطوبت و کربن آلی خاک انجام گرفت و مقایسه سال به سال میانگین هریک از متغیرهای مورد بررسی به روش دانکن در سطح 1 و 5 درصد صورت پذیرفت. نتایج نشان داد که در یک دوره چهار ساله، متناسب با تغییرات سالیانه بارندگی و پارامترهای اقلیمی دیگر و تحت شرایط مدیریت بومی و محلی اعمال شده، کم و بیش تغییراتی در پوشش گیاهی هریک از سایت های مطالعاتی رخ داده است. این تغییرات در سایت ژرف عمدتا" بصورت تغییرات در میزان پوشش یکساله ها، فورب های چند ساله، و بعضا" گندمیان چند ساله بوده است. در سایت چوینلی، تغییرات در پوشش گندمیان غالب از جمله‭Festuca ovina ‬و ‭Agropyrum trichophorum ‬در تغییرات پوشش گیاهی نقش تعیین کننده داشته است. البته تغییرات در یکساله ها، فورب ها و گونه زیاد شونده ‭Poa bulbosa ‬نیز در روند تغییرات پوشش تاجی کل موثر بوده اند. در سایت جاجرم گونه های بوته ای با قابلیت زادآوری بالا نظیر ‭Artemisia sieberi ‬و ‭Salsola orientalis ‬به همراه گونه های یکساله کمزی روند تغییرات پوشش گیاهی را تعیین می کنند. در تمام سایت های مطالعاتی، تغییرات کربن آلی خاک روندی کند و بطیی داشته است. اما، رطوبت خاک متناسب با نوع بافت خاک و تغییرات بارندگی بصورت فاکتوری تغییرپذیر ظاهر شده است. تغییرات پوشش خاک با توجه به ثبات نسبی پوشش سنگ و سنگریزه و لاشبرگ، تابع تغییرات پوشش تاجی کل بوده است. بنابراین، متناسب با رطوبت و بافت خاک، مقدار و پراکندگی بارش، خصوصیات فیزیولوژیک مجموعه های گیاهی مختلف موجود در مرتع، نحوه مدیریت فعلی مرتع در قالب چرای دام، و البته با در نظر گرفتن زمان اندازه گیری متغیرهای پوشش گیاهی و خاک، می توان با هدف تصحیح مدیریت فعلی و دست یافتن به مدیریت علمی مراتع روند تغییرات در اکوسیستم های مرتعی را پایش نمود. کلمات کلیدی: پویایی پوشش گیاهی، اکوسیستم مرتعی، منطقه خراسان