بررسی سازگاری و پایداری عملکرد ژنوتیپ های گندم نان در آزمایش های یکنواخت سراسری در شرایط دیم گرمسیری و نیمه گرمسیری

هدفمند کردن گزینش واریته ها در محیطهای طبیعی رشد گندم، نکته نخست در هر برنامه اصلاحی است. برای تحقق این موضوع، برنامه های اصلاحی معمولا بر ارزیابی تظاهر موفق ژنوتیپ ها در مناطق و سال های مختلف بویژه در مراحل نهایی گزینش ارقام در محیط هدف تحت شرایط شیوع طبیعی تنش های خشکی و گرما، مبتنی هستند. در این تحقیق، تعداد ‮‭18‬ ژنوتیپ پیشرفته گندم نان در پنج ایستگاه گچساران، گنبد، خرم آباد، مغان و ایلام در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی با چهار تکرار طی سه سال زراعی(‮‭1389-92‬) ارزیابی شدند. عملکرد دانه در هر سال از طریق تجزیه واریانس ساده مورد آزمون قرار گرفت. سپس بمنظور بررسی اثرات متقابل ژنوتیپا محیط بر روی داده های سه ساله در هر ایستگاه و همچنین تمام ایستگاه ها، تجزیه واریانس مرکب انجام گردید. پایداری عملکرد دانه با استفاده از روش رتبه بندی و ضریب تغییرات درون مکانی ارزیابی شد. نتایج حاصله نشان داد که اثر اصلی ژنوتیپ و اثرات متقابل سالا مکان و ژنوتیپا سالا مکان معنی دار بوده است. میانگین سه ساله عملکرد دانه لاین های شماره ‮‭15‬ و 5 بترتیب با تولید ‮‭3278‬ و ‮‭3174‬ کیلوگرم در هکتار در سطح احتمال پنج درصد نسبت به شاهد کوهدشت برتری معنی دار داشتند و سایر لاین ها لاین در کلاس مشترک با شاهد کوهدشت قرار گرفتند. لاین شماره ‮‭15‬ دارای بهترین میانگین رتبه با انحراف معیار کم و ضریب تغییرات درون مکانی کمی بوده است. همین لاین در ایستگاه های گچساران و خرم آباد و ایلام نیز رتبه نخست را داشته است. لاین شماره پنج در مجموع تمام ایستگاه ها و همجنین ایستگاه های خرم آباد و ایلام در رتبه دوم قرار داشته و دارای انحراف معیار متوسط و ضریب تغییرات درون مکانی کمی بوده است. رقم کوهدشت دارای متوسط رتبه دهم و ضریب تغییرات درون مکانی و انحراف معیار رتبه نسبتا زیادی بوده است. بدین ترتیب، لاین های شماره ‮‭15‬‭(HELIN/‬3‭/BABAX/LR‬‮‭42‬‭//BABAX/‬4‭/BABAX/LR‬‮‭42‬‭//BABAXCGSS‬‮‭02‬Y‮‭00083‬‭T-‬‮‭099‬‭B-‬‮‭099‬‭B-‬‮‭099‬‭Y-‬‮‭099‬‭M-‬‮‭48‬‭Y-‬0‭B) ‬و5 ‭(BABAX//IRENA/KAUZ/‬3‭/HUITESCMSS‬‮‭99‬ M‮‭01622‬‭T-‬‮‭040‬‭Y-‬‮‭040‬‭M-‬‮‭040‬‭Y-‬‮‭15‬‭M-‬3‭CVLFY-‬3‭M-‬0‭Y) ‬که در زمره پرمحصول ترین لاین ها بوده و بیشترین پایداری عملکرد دانه را نشان داده اند از زودرسی، ارتفاع بوته و وزن هزار دانه مناسبی نیز برخوردار بودند و لذا، به عنوان لاین های کاندیدای معرفی برای کشت در دیمزارهای گرمسیری مطرح و برای آزمایشات تحقیقی ترویجی معرفی می شوند. واژه های کلیدی :گندم، سازگاری، پایداری عملکرد، دیم گرمسیری، خشکی و گرما