احیا و ارزیابی منابع ژنتیکی گندم در شرایط دیم سردسیر

وجود تنوع طبیعی گیاهی از بدیهی ترین و ارزشمندترین ضروریات شروع کار اصلاح نبات به شمار می آید. به منظور استفاده از منابع ژنتیکی ارزشمند در اصلاح گندم و ارزیابی خصوصیات مرفوفیریولوژیک و مطالعه ارتباط بین صفات مختلف، تعداد ‮‭1070‬ شماره از توده های گندم موجود در کلکسیون بخش غلات موسسه اصلاح و تهیه نهال و بذر در طی 5 سال زراعی ( ‮‭1387-92‬ ) در ایستگاه تحقیقات کشاورزی دیم مراغه مورد ارزیابی قرار گرفتند. صفات مورد مطالعه شامل: درصد سبز، تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا گلدهی، تعداد روز تا رسیدگی فیزیولوژیک، طول پرشدن دانه، ارتفاع بوته، تعداد سنبله در مترمربع، شاخص برداشت، وزن هزار دانه، طول سنبله، طول پدانکل، طول برگ پرچم، طول ریشک، تعداد گره، تعداد سنبلچه در سنبله، وزن سنبله، تعداد دانه در سنبله، وزن دانه در سنبله، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و عملکرد کاه بود. نتایج نشان داد که تنوع زیادی بین لاینها وجود دارد. تعدادی زیادی از لاینها در اثر سرما در سال ‮‭1387-88‬ از بین رفتند و در سال ‮‭1388-89‬ عکس العمل بسیار متنوعی برای زنگ زرد داشتند. نتایج ارزیابی آماره های توصیفی نشان داد که صفات عملکرد دانه، تحمل به سرما، ارتفاع بوته و طول ریشک بیشترین ضرایب تغییرات فنوتیپی را داشتند و کمترین تنوع در بین صفات مورد بررسی در ژنوتیپ ها متعلق به صفات وزن هزار دانه، تعداد روز تا ظهور سنبله و رسیدگی فیزیولوژیک بود. ضریب همبستگی ساده عملکرد دانه به عنوان جز اقتصادی با صفات وزن هزار دانه، عملکرد بیولوژیک و تعداد سنبله در مترمربع در سطح احتمال %1 و با تعداد دانه در سنبله در سطح احتمال %5 همبستگی مثبت و معنی دار، اما با صفات تعداد روز تا ظهور سنبله، تعداد روز تا گلدهی و تعداد سنبلچه در سنبله رابطه منفی و معنی داری داشت. تجزیه علیت به روش چند مرحله ای برای عملکرد و اجزای انجام شد، تعداد دانه در سنبله بیشترین اثر مستقیم را بر عملکرد دانه نشان داد. بر اساس تجزیه خوشه ای بر مبنای تمامی صفات به روش ‭Ward‬، ژنوتیپ ها در هشت خوشه گروه بندی شدند. تجزیه‭K-Means cluster ‬این گروه بندی را تایید کرد. با برش دندروگرام به 8 خوشه صفات درصد سبز، طول پرشدن دانه، تعداد سنبله در مترمربع، وزن هزار دانه، ارتفاع بوته، تعداد سنبلچه در سنبله، تعداد دانه در سنبله، عملکرد دانه، عملکرد بیولوژیک و عملکرد کاه بین خوشه ها از نظر آماری حداقل در سطح احتمال 5 % معنی دار بودند. واژه های کلیدی: کلکسیون گندم، سرما، آماره های توصیفی، تجزیه علیت، تجزیه خوشه ای